آمده نمىباشد ، و آن عين موجود است ، پس موجود عين كلمهء موجد و پديد آورنده است .
243 / 4 اگر گويى : كلمهء او عين او است ، پس موجود هم عين موجد است ؟
244 / 4 گويم : كلمه او عين او است - وقتى كه مانند صفات نسبت به او پيدا كند - اما به اعتبار امتياز نسبى آن و نسبتش به حقيقت كونى قابل - از آن جهت كه قابل و پذيرا است - عين او نيست ، چون از بيان حضرت شيخ قدس سره نقل شد كه گفته : وجود براى غير حق ذاتى نيست ، از اين سخن دانسته مىشود كه وجود براى غير حق ثابت است ؛ ولى نسبى و اضافى است ، بنابراين هر وجودى او را به حقيقت و ذات است و غير او را به نسبتها و اضافات .
245 / 4 سپس ( گوييم : ) اصل كلمات حق و ماده و خميرمايهء آنها اين وجود سارى است كه به نام نفس رحمانى ناميده مىشود ، هم چنان كه اصل كلمات انسانى عبارت از نفس است كه به حكم طبيعت سارى و جارى است ، لذا تشبيه به آن شده ، و همانگونه كه حروف علمى و وجودى - يعنى حقايق بسيط - متعدداند ، و نيز كلمات علمى و وجودى - يعنى حقايق مركب - به حسب فنون برخورد و تقاطع نفس رحمانى و استقرار وجود منبسط در مراتب مخارج ( حروف ) كه حقايق كلى بسيطاند متعدداند ، يعنى به حسب تركيب علمى و سپس حسّى در اصل وجود ؛ به حسب آنچه كه در خور او از استقرار معلوم به واسطه كشف و روشن كردن حق تعالى كه فرموده :
فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ
، يعنى : قرارگاهى و تنگگاهى ( 98 - انعام ) همينطور حروف و كلمات لفظى در ما از جهت حسّ و ذهن متعدد است ، چون ما مخلوق بر صورت الهى هستيم و اين مطلب براى اهل كشف و حجاب معلوم و مشخص است ، از اين روى همانگونه كه نفس انسانى مشتمل بر حروف و كلمات و آيات و سور و قرآن و فرقان است ، همينطور نفس رحمانى در موجودات مشتمل بر حروف و كلمات و آيات است كه دلالت بر كمالات موجد و پديد آورندهاش ؛ و احوال او نزد آنان و احوال آنان نزد او ؛ و در آن چه كه بين آنان است ؛ و سورههايى كه عبارت از دستهاى از آن آياتاند ؛ و قرآنى كه عبارت از مجموع مجمل آنها ( آيات و سور ) و فرقانى كه مفصل است دارد ، اين را نيك بينديش .
246 / 4 شيخ جندى گويد : پس دانسته شد كه :
أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً
-
وَ أَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً
، يعنى : ( مضمون آيه ) خداوند از جهت علم به همه اشياء احاطه دارد - و تعداد