الْحُسْنى
، يعنى : بگو الله را بخوانيد يا رحمان را بخوانيد ؛ هر كدام را بخوانيد اسماء نيكو از آن الله است ( 110 - اسراء ) چون امر بين ظهور و تعيّن دور مىزند ؛ و ظهور مطلقا خاص وجود است و تعيّن خاص مرتبهء جامع ، اما صفت « ربّيّت » و نسبت ربانى ؛ صورتش پنهان است و حكمش ظاهر ، براى اينكه تربيت از باطن به ظاهر است ، همچنان كه حضرت شيخ قدس سره گفته : هيچ تأثيرى در ظاهر جز به واسطهء باطن صورت نمىگيرد ، لذا تربيت از باطن آغاز مىشود و اثرش منتهى به ظاهر مىشود ، اولين ظهور آن به واسطهء صورت وجود الهى است كه متعين به « ربّيّت » مىباشد ، و به سبب تعيّن يافتن بدان ، خودش براى خودش آشكار گشت و مسماى اسم « رحمان » شد ، پس باطن مسماى رحمان ؛ وجود الهى است كه از حيث بطونش صفت « ربّيّت » است ، و همانگونه اسم « رحمان » كه دلالت بر وجود به « ربّيّت » دارد ظاهر گشت ، همينطور اسم « الله » كه دلالت بر وجود - و نيز مرتبه - به « ربّيّت » دارد ظاهر گشت .
225 / 4 فرغانى گويد : اين با استفاده از اصول حقايقى است كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير بيان داشته است : « ربّ » مشتمل بر معانى مالك و سيّد و مصلح و قريب و لازم و مربّى - با نعمت و مدد و عهدهدار شدن آنچه كه صلاح مربوب است - مىباشد و اين ( مربى ) استعمالش بيشتر است ، و آن ( رب ) اسمى كلى است كه با تمام معانيش در تمام اسماء كلى و جزئى سارى است و در هر اسمى به حسب آن اسم ظاهر است ، لذا هر موجودى حقيقتش از حقيقتى الهى - اصلى و يا فرعى تا بىنهايت - پديد آمده است ، گويى وجود مضاف به او كه در مراتب كونى و وجودى ظاهر است ؛ از جهت روح و مثال و حسّ ، از مرتبهء اسمى كه متعيّن به اين حقيقت الهى است تعيّن يافته است و اين اسم « رب » او است كه عهدهدار تربيت و اصلاح كارهاى او بوده و پادشاه و سرور و نزديك و همدم و يارى دهندهء او به واسطهء وجود - با آنات پيوسته به سبب خلق جديد - مىباشد ، و اين ( اسم ) بازگشتگاه تمام تجليات او در نشأهء دنيوى بوده و مشاهدهء او در آخرت اختصاص به اين ( اسم ) دارد .
226 / 4 سپس ( گوييم : ) ربوبيت داراى دو حكم خاص و عام است : اما حكم عام خاص اسم « الله » است ؛ به واسطهء عموم تعلّقش از جهت تربيت و وجود كه در آن ظاهر است ، چنان كه خداوند فرموده :
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
، يعنى : سپاس خاص « الله » « رب » عالميان است