( 4 ) باب كشف سرّ كلى و ايضاح امر اصلى
اين بابى است در تعيين كليات جهات ارتباطات بين خداوند سبحان و بين عوالم بالائين و عوالم پائينى كه بنام كشف سرّ كلى و ايضاح امر اصلى ناميده شده است 1 / 4 چون دورترين چيزى كه از دسترس ادراك پنهان است ؛ ذات مؤثر در وجود كل - يعنى خداوند سبحان - است ، و دشوارترين چيزى كه امكان دركش هست درك مرتبهء او بر وحدت ، و روشن كردن امر تأثيرش در كثرت مىباشد ؛ ما عنوان باب را كشف سرّ كلى نام نهاديم كه اشارهء به اولى - يعنى درك مرتبهء او بر وحدت - دارد ، چون مجموع باب بيان كليت و وحدت حقيقى او است . و ايضاح امر اصلى ؛ اشارهء به دومى - يعنى تأثير آن در كثرت - دارد ، براى اينكه اصل تأثير شئى به حسب اقتضاى خودش مىباشد ، بر اين پايه كه وجود يكى از متضايفان - از آن جهت كه متضايف است - اقتضاى وجود ديگرى را دارد ، مانند « الاه » نسبت به « مألوه » و « رب » نسبت به « مربوب » . چون در علوم نظرى ثابت شده كه دو متضايف از جهت ذهن و خارج دو متكافى و همساناند ؛ پس اقتضاى آن هم مانند آن به حسب نسبت اضافه است ، و گفته شد كه هيچ تأثيرى جز به واسطهء مناسبت نمىباشد ، پس مؤثر در ظهور كل هيچ نسبتى از جهت احاطه به كلّ موجودات شديدتر و محيطتر از وجود نيست ، بنابراين تأثير جامع او اصل هر تأثيرى از تأثيرات او است كه از او و از شئون جزئى او - كه منشعب از اين شأن كلى است - پديدار شدهاند ، و در اين باب فصولى چند است و در هر يك آن فصول ، اصولى بنا نهاده شده .