است ، و هر كس برايش در عالم - از آن جهت كه عالم است - و نه در حضرت حق - از آن جهت كه او معدن خيرات و سبب رسيدن به مرادات و خواستهها است - ميلى باقى نماند ؛ و به واسطهء آگاهيش به اطلاق حق و عدم محدود بودنش در برخى و يا در كلّ ؛ مراتب اسماء و صفات را درنورديد و به فطرت اصلى ذاتى - بدون تردّد و شك - دريافت كه وى را مستندى در وجودش هست و به قلب و قالب خود به تمام وجه روى به او آورد و حضورش را با او به گونهاى كه خداوند سبحان خود را به خودش در خودش مىداند قرار داد - نه آنگونه كه خودش را در غير خودش مىداند و يا غير خودش را مىداند - در آن هنگام حال او جامع بين سفر الى الله و از او و در او مىگردد « 1 » ، و اين حال اولين احوال حيرت اخير است كه بزرگان آرزومند آنند و در آن جاودانه - در دنيا و برزخ و آخرت - در حال ترقى و بالا رفتناند . اين بيان حضرت شيخ قدس سره بود .
917 / 3 و در مناجاتش كه در پايان كتاب مفتاح الغيب آمده ( در اوّل مراتب كمال ) گويد :
پروردگارا ! محامد و غير محامد ؛ از صفات جلال . . . تا پايان سخنش ، چون هر چه را كه در آن ( مناجات ) نسبت به حق مىدهد ؛ آن جهت ارتباط او است به عالم ، و هر چه را كه براى حقايق اثبات مىكند ؛ آن جهت ارتباط عالم است به او ، سپس آن را ( يعنى مراتب كمال را ) به معرفت كاملان از جانب او پايان بخشيده و تمام كارها را به وى - به جانشين شدن ( او عوض بنده ) - واگذار كرده ، چنان كه پيغمبر صلى الله عليه و آله گفته : پروردگارا ! تو همراه و مصاحب در سفرى و خليفه و جانشين در اهل و عيالى ؛ چون در تفسير گفته « 2 » : پس از جانشين كردن حق و استهلاك در او - از جهت عين و بقاى به او از حيث حكم - هيچ راهى براى هيچ رهنوردى باقى نمىماند .
918 / 3 سپس گوييم : و به واسطهء اين رازى كه گفتيم متعلق معرفت ما است - يعنى مرتبهء حق كه عبارت از الوهيت است و جامع تمام نسبتهاى اسمائى تفصيلى - خداوند سبحان رسول خودش را دستور به طلب فزونى علم داد و فرمود :
قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً
، يعنى : پروردگارا !
هامش
( 1 ) - چون او مسافر براى نفس خود نيست ؛ و نه به نفس خود و نه در نفس خود و نه به حسب علوم موهبتى و كسبى خود .
( 2 ) - يعنى مقام جانشين كردن را آخرين مراتب كمال در تحقق قرار داده است .