908 / 3 گويم : - خدا دانا است - از آنچه شارح ( جندى ) بيان داشته فهميده مىشود كه بر هر يك از حق و خلق صدق مىكند كه او ظاهر و مظهر و غيب و شهادت ( پنهان و آشكار ) است و هر يك از آن دو آينهء ديگرى است ، و نيز از قول شيخ اكبر دانسته مىشود كه تو آينهء اويى در مشاهدهاش مر اسماء خود را و ظهور احكام آنها ، و اين جز عين او نيست ؛ يعنى مظهر اسماء او عين مظهر عين او است و عكس آن نيز لازم مىآيد ، براى اين كه عين عين ؛ عين است ، چون در قواعد ايشان ثابت شده كه هر موجودى - هرچه مىخواهد باشد - به واسطهء وجودش مظهر تجلى ذاتى او است و به سبب خصوصيّتش مظهر اسماء مخصوص او است ، اما عموم مظهريت به اعتبار تعلق است ؛ ولى از طرف خلق ، و چون تعيّنات اعيان ثابتهء خلق عين تعيّنات اسماء حق است ؛ ظهور نفس خلق در حق عين ظهور احوال آنان است ، براى اين كه ذات اعيان ثابتهء ايشان كه عبارت از نسبتهاى علم حق است همان شئون و صفات اويند ، پس فرقى بين اين كه حق آينهء نفس خلق باشد و يا آينهء احوال ايشان باشد نيست جز به اعتبار متبوع بودن برخى از احوال آنان ؛ مانند حقايق ايشان و تبعيّت بعضى از آنها ، چون در حقيقت هيچ ذاتى حق نيست ، پس آينه بودن اگرچه از دو طرف صادق است ؛ به هر يك از دو اعتبار صدق مىكند ، ولى فرق بين دو اعتبار در اين است كه آينه بودن از طرف خلق اعتبارى است ، همچنان كه شئون متعدد كه به نام اسماء ناميده مىشود در طرف حق اعتبارى است ، پس براى آگاهى دادن بر اين دو راز مهم حضرت شيخ قدس سره عبارت را تغيير داده و گفته : تو آينهء اويى و او آينهء احوال تو .
909 / 3 سپس ( گوييم : ) بدان كه حكم اسماء در عالم به يكى از وجوه سهگانه مىباشد :
910 / 3 يا به واسطهء تعلق آنها است كه به همه تعلق گرفته ، چون هر موجودى - ذات باشد و يا صفت و يا فعل - مقدور قدرت او است ، برعكس ( نظر ) كسى كه از دفتر مخاطبان محو شده است ، و همينطور معلوم علم او « 1 » ، برعكس نظر برخى از اهل نظر ( كه گويند ) در جزئيات به وجه جزئى است ، و دلايل بطلان اين مطلب گفته شد ، و همچنين مراد ارادهء « 2 » او كه
هامش
( 1 ) - يعنى به معلوم علم او تعلق گرفته است . م
( 2 ) - تعلق گرفته است . م