744 / 3 پس روشن شد كه مراتب ؛ محل اجتماع دستهاى از احكام وجوب و امكان است كه در آنجا استقرار دارند و همين مراتب ظاهر كنندهء نتايج آن اجتماعاتاند ؛ ولى به حسب مراتب « 1 » نه به حسب احكام و نه به حسب مطلق فيض ، و حكم آن حكم شكلها و قالبها است با هر شكلپذير و قالبپذيرى كه بدان شكل و قالب در مىآيد و در آن فرود مىآيد ، اين اثر مراتب است و داراى عين ثابت ؛ و نتايج احكام در پايان كار بدانها باز مىگردد ، چون مراتب هم محل صدوراند و هم بازگشت ، اين را نيك بينديش ، اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .
745 / 3 و اما مناسبات ؛ حضرت شيخ قدس سره ( در كتاب نصوص ) گفته : اشتراك در امر حاكم ( مانند وجود كه مشترك بين موجودات است ) به واسطه بر طرف شدن احكام مغايرت و تضاد از چهرهء مثبت ( اتحاد ) است براى مناسبت ، و برترين مناسبت ذاتى است و سپس مرتبتى .
746 / 3 اما ذاتى ؛ يا بين حق و انسان است و يا بين مردمان ، و هر يك از آن دو از دو جهت اثبات مىشود :
747 / 3 آن دوئى كه بين حق و انسان است :
748 / 3 يكى از آن دو از جهت ضعف تأثير آينه بودن آن است در تجلىاى كه متعين نزد او است « 2 » ، به گونهاى كه هيچ وصفى كه خللى در تقديس و تنزيه او وارد آورد به خود نگرفته باشد ؛ مگر قيد تعيّن ؛ كه اشكالى در عظمت حق و جلال و وحدانيت و يكتائيش وارد نمىآورد ، و تفاوت درجات مقربان و افراد نزد حق تعالى از اين جهت است .
749 / 3 و دوم به حسب بهرهورى بنده است از صورت حضرت الهى ، و اين بهرهورى به حسب تفاوت جمعيت ( يعنى جفت شدن وجود با ماهيت ) تفاوت مىيابد ، لذا مناسبت - به حسب تنگى و گشادى فلك جمعيت انسانى از جهت قابليتش - قوى و ضعيف گرديده و از اين
هامش
( 1 ) - يعنى به حسب مراتب ، براى اين كه حكم و فيض قطع نظر از مراتب ظهورى ندارند .
( 2 ) - براى اين كه ضعف آينه در تأثير در تجلى كاشف از عدم تقيّد و اطلاق و وسعت آينه است ، به گونهاى كه تجلى مقيد به اعتبار مجلا شده و به رنگ محل لاقيد تعيّن امكانى درآمده و اشكالى وارد نمىآورد ؛ چنان كه شارح پس از اين آن را بيان داشته است .