غير حق تعالى نباشد - و يا در تمام مراتب وجودى - مانند امكان ذاتى و احكام آن - و اين ( يعنى ظهور در مراتب ) معنى آن چيزى است كه از بيان حضرت شيخ قدس سره بارها نقل كردهايم كه گفته : تو آينه اويى و او آينه حالات تو « 1 » .
694 / 3 شيخ اكبر ( محيى الدين ) - كه خداى از وى خشنود باد - در فص ادريسى گفته :
او عين واحد است و او عيون بسيار است و تعدد جز از حكم محل بر نمىخيزد ، در حالى كه محل عين عين ثابت است كه در آن حق تعالى در مجلا تنوع و دگرگونى مىيابد و در نتيجه احكامى بر آن متفرع و منشعب شده و هر حكمى را مىپذيرد ، پس بر آن جز عين آنچه كه در آن تجلى كرده حكم نمىكند .
695 / 3 جندى در شرح اين فقره گويد : يعنى علم عارف محقق در دو مشهد - همهاش - بازگشت به عين ثابتى دارد كه وجود واحد به حسب آن ( عين ) در آن ظاهر شده و يا اعيان ثابته در آن ( وجود ) به حسب آن ( عين ) ظاهر گرديدهاند ، چون وجود حق را هيچ خصوصيتى ( با چيزى ) نيست ، براى اين كه او حق هر حقيقت است و اعيان در حقايق خودشان و به واسطهء احكام و خصوصيتها و آثار خود ؛ به او ( وجود حق ) تحقق و ثبوت مىيابند .
696 / 3 گويم : از اين شرح دانسته مىشود كه احكام اعيان به واسطه وجود تعيّن مىپذيرد و اعيان به وجود تحقق و ثبوت مىيابند .
697 / 3 اما اين كه اعيان ثابته به واسطهء وجود تعيّن مىپذيرند ، در بيان اين دو بزرگوار دلالتى بر آن نبود ، اين بدان جهت است كه وجود حق متعال به واسطهء اعيان تعيّن مىپذيرد ، و اگر اعيان به وجود - از آن جهت كه وجود است - تعيّن پذيرد دور پيش مىآيد و تعيّن خود اعيان - يعنى تعيّن علمى عدمى آنها - به ذات خودشان مىشود ، اگر چه تعيّن وجود - نه ظهورش - بدانها است ، چون آنها عدمىاند .
698 / 3 و اما صلاحيت تعيّن احكام به آن ( وجود ) از آن جهت كه او خودش خودش ( هوهو ) است نمىباشد ، چون آن ( وجود ) را جز اظهار و آشكارى نيست ، بلكه از جهت تعيّن
هامش
( 1 ) - يعنى به اعتبار ظهور در مراتب ، هم چنان كه حق تعالى در تمام مراتب مظهر و آشكار كننده است .