خداوند سبحان است در مراتب آن ؛ كه از حقايق ترتيب يافته حاصل شده است ، از اين روى شيخ اكبر ( محيى الدين ) - كه خداى از وى خشنود باد - گفته : در آن حق تعالى در مجلا تنوع و دگرگونى مىيابد و در نتيجه احكامى بر آن متفرع و منشعب مىشود ، و اين را در شرح روشن كرده و گفته : و يا اعيان ثابته در آن ( وجود ) به حسب آن ( عين ) ظاهر گرديدهاند ، جز آنكه نسبت دادن شارح ظهور را به اعيان از بعضى جهات و اعتبارات است ؛ چون گفته شد كه حضرت شيخ قدس سره در كتاب نصوص گفته : اعيان نه ظاهر گرديدهاند و نه تا ابد ظاهر مىگردند ، و اين موافق سخن مفتاح الغيب است در اينجا كه ظهور را به اعيان و يا احكام اعيان نسبت نداده ، بلكه صلاحيت تعيّن به وجود حق را به احكام نسبت داده است ، پس ظهور جز براى حق تعالى و يا آنچه كه ويژهء حقايق و يا مراتب است نمىباشد ، پس تعيّن جز اين كه يا براى وجود باشد و يا براى احكام - به توسط تعيّن او - نيست ، لذا گفته : تو آينهء اويى و او آينه حالات تو ، براى اين كه تعيّن نقش شدهء در آينه جز به حسب آينه نيست ، و ما صلاحيت را از ناحيه احكام زيادتر توضيح داديم تا آگاهانيدنى به قابليت آنها باشد ، بر عكس جهت وجود حق سبحان ؛ چون او فاعل است .
699 / 3 سپس گوييم : مراتب وجودى و يا اعيان - به حسب خودشان - به گونهاى از قسمت كردن تقسيم به دو قسم مىشوند : قسمى كه هيچ حكمى از ناحيهء امكان در آن - جز از يك جهت - نمىباشد ، يعنى از جهت حقيقت امكانيش ، لذا قبولش مر وجود را از پديد آورندهاش موقوف بر شرطى غير حق سبحان نيست ، و گرنه حكم امكانش با واسطه تعدّد مىپذيرفت ، و از احكام اين قسم اين كه داراى اوّل بودن وجودى و قرب و نزديكى تام به حق تعالى در مقام احديت ؛ و دوام - به حسب دوام خداوند سبحان - مىباشد ، و به اين ( قرب تام ) ؛ از ارواح ملكى دو ؛ و از روحانيات بشرى نيز دو گروه اختصاص دارد .
700 / 3 اما اوّل ملكى قلم اعلا است كه همان عقل اول مىباشد و تعريفش گذشت ، چون آن نخستين عالم تدوين و تسطير است و ( در رتبهء ايجاد ) هيچ واسطهاى بين او و حق تعالى نيست ، از اين روى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : نخستين چيزى كه خدا آفريده قلم است ، و در روايت ديگر : عقل است ، و در روايت ديگر : نور من است ، يعنى او در نظام
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 264
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٢٦٤