نسبتهاى ظاهرى در وجود و كانون نسبتهاى باطنى در پهنهء تعقلات ، و سخن در آن اين كه آن وجود مطلق واحد واجب است و عبارت از تعيّن وجود است در نسبت علمى ذاتى الهى .
684 / 3 و در جاى ديگر از كتاب نصوص گفته : تعيّن اول ذاتا مشتمل بر اسماء ذاتى است كه همان مفاتيح غيباند ، و مسماى ذات به هيچ وجه مغاير اسماء خودش نيست ، ولى برخى از اسماء با برخ ديگر - از جهت ذات شامل - مغايرت و اتحاد دارند ، احديت وصف تعيّن است نه مطلق معيّن ، و ما از حيثيت اين اسماء - به اعتبار مغاير نبودن ذات با آنها - گوييم :
حق تعالى ذاتا اثر گذار و مؤثر است و وحدانيت براى حق تعالى به اعتبار لازم آنكه علم است ثابت است و مغايرتى جز مغايرت نسبى نداشته و بدان و در آن ؛ مرتبهء الوهى و غير آن از مراتب و معلومات تعيّن مىپذيرد ، و آن اصل كثرت معنوى و كانون آن است .
685 / 3 و در آغاز كتاب نصوص گفته : نسبت وحدت به حق تعالى و همينطور مبدأ بودن و اثر گذارى و امثال اينها نسبت و اضافهاش به حق تعالى به اعتبار تعيّن درست مىشود ، و اولين تعيّنات تعقل شده نسبت علمى ذاتى است ، ولى به اعتبار تميّز و جدائيش از ذات ؛ يعنى امتياز نسبى نه حقيقى ، و به واسطهء نسبت علمى ذاتى وحدت حق و وجوب وجود و مبدأ بودنش تعقل مىشود ؛ و به ويژه از جهت علم خودش به خودش و در خودش ؛ و اين كه علم او به خودش سبب علم او به تمام اشياء است .
686 / 3 و حضرت شيخ قدس سره در رسالهء هاديه گفته : تعيّن حق تعالى به وحدت ؛ اعتبارى است پائينتر از لا تعيّن و اطلاق ؛ و پائينتر از اعتبار وحدت مذكور اعتبار دانستن حق است مر خودش را به خودش و در خودش ، و آن پائينتر از اعتبار پيشين است كه تعقل وحدت را از آن جهت كه فقط وحدت است مىبخشد ، زيرا حاصل از آن - در تعقل - جز عين متعيّن نيست ، ولى بالفعل نه به واسطهء فرض تعقلى ، و اعتبار اين كه خودش را به خودش در خودش مىداند بسيار عالى است و دروازهء اعتبارات را مىگشايد ، و اين نزد محققان كليد مفاتيح غيبى است كه در كتاب عزيز بدان اشاره شده ، و اين كليد عبارت است از تميّز نسبى به حقيقى - هم چنان كه قائلان به زيادتى صفات ( بر ذات ) مىپندارند - و نه به اعتبار احديت ؛ چون حق را از اين جهت نه نسبتى است و نه وصفى ، پس نسبت علمى را مقام وحدانيت است
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 259
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٢٥٩