پى دارد ، خواه عوارض باشند كه شامل غير آنها است و يا خواصى غير شامل و يا شئونى كه اعم از هر دو است .
588 / 3 سوم به واسطه آثار ؛ كه براى اسم « الدهر » كه از اسماء حق تعالى است ثابت است ؛ و اين احكام به نام اوقات ناميده شده است ، براى اين كه اوقات مظاهر آن و اسم « الدهر » روح آن است .
589 / 3 چهارم به واسطه مراتب و مواطن است كه تفسير آن ( در وصل نهم از سابقه تمهيد ) گذشت ، و حضرت شيخ قدس سره در تفسير آن را به مواضع تعيّن نشآت تفسير نموده و نشأه را به چيزى كه بدان ذات شئى ظاهر مىگردد تفسير كرده است .
590 / 3 گويم : حضرت شيخ قدس سره حال شئى را بدان چه كه شئى بدان تلبّس و آميزش پيدا مىكند ؛ و مقامش را بدان چه كه در آن فرود مىآيد و يا بر آن گذر مىكند ؛ و مكانش را به محل استقرارش از آن جهت كه داراى تحيّز و محل است تفسير كرده ، و شكى نيست كه اين سه را نيز مدخلى در تقيّد وجود است و گويى اينها را در اينجا بيان نداشته است ، چون اينجا بناى بيان تمامى وجوه تقييد نيست ؛ بلكه تمثيل به برخى از آنها است ، سپس ( گوييم : ) اين تعيّن و تشخص به نام خلق و غير ناميده مىشود ، و به زودى راز آن را خواهى دانست كه مضاف به وجود خواهد شد ، زيرا آن تعيّن حاصل و معتبر هر وصفى از اوصاف موجودات است ، مانند :
يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ
، يعنى : دست خدا بالاى همهء دستهاى آنان است - پس از آنكه فرمود :
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ
، يعنى : آنان كه با تو بيعت مىكنند در واقع با خداوند بيعت مىكنند ( 10 - فتح ) - و به هر اسمى از اسماء آنان ناميده مىشود ، مانند :
ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
، يعنى : تو تير را نينداختى وقتى كه انداختى بلكه خدا بود كه تير انداخت ( 17 - انفال ) و هر حكمى از احكام آنان را مىپذيرد ، مانند : مرضت و لم تعدنى ، يعنى : بيمار شدم مرا عيادت نكردى ( حديث نبوى ) و در هر مقامى به هر رسمى متقيد مىشود ، مانند :
وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ
، يعنى : شما را حتما آزمايش خواهيم كرد تا مجاهدان را معلوم كنيم ( 31 - محمد ) و به هر يك از مشاعر چشم و گوش و عقل ( بينايى و شنوايى و ادراك ) ادراك مىگردد ، چنان كه گفته : ما رأيت شيئا الا و رأيت الله فيه ، يعنى : هيچ