و زبان شرع بيانگر نيكويى و زشتى و معرّف نتايج آن دو ؛ و چگونگى تدارك و تلافى زيان معصيت و يا ارزشمندى سود عمل نيك و پسنديده است .
367 / 3 و باز گروهى برتر هستند كه نتايج ذوقشان اين است كه تمام سبب و شرط و واسطهها تعينى از تعينات حق متعال مىباشد ، و فعل وحدانى و يگانهء او به حيثيت هر تعينى باز مىگردد ، و آنكه فعل را ظاهرا به او نسبت مىدهد ؛ حكم فعل و نتيجه آن را - به حسب شهود او و معرفتش و نسبت آن به اصل و احديت تصرف و تصرف كننده و رنگ پذيرى افعالش به حكم وجوب و راز پيشى گرفتن قلم ( جف القلم به ما هو كائن ) « 1 » و مقتضاى آنكه به واسطه ضعف بوده و يا عدم آن - به وى اتصال مىدهد « 2 » . و هر كس اين مشهد را نچشيده و ذوق اين كشف را نيافته سرّ بيان الهى را در نيافته كه فرموده :
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
، يعنى :
و چون پرتاب كردى تو نبودى كه پرتاب كردى بلكه خدا پرتاب كرد ( 17 - انفعال ) و اين سرّ ديگر را هم درنيافته كه فرمود :
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ
، يعنى : كسانى كه با تو پيمان مىبندند در حقيقت با خدا پيمان بستهاند . ( 10 - فتح ) و همينطور سرّ بيان رسول الهى را كه فرمود : خداوند بر زبان بندهاش فرمود : خدا سپاس كسى را كه ستايشش كرد شنيد ، و سرّ بيان الهى را كه فرمود : من گوش و چشم و دست بنده مىشوم را درنيافته ؛ و اين سرّ را كه بعد از همه اينها است كه فرمود :
قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ
، يعنى : با آنان بجنگيد كه خدا به دستهاى شما عذابشان مىكند ( 14 - توبه ) هم درنيافته است ؛ و نمىداند « 3 » كه از چه جهتى
هامش
( 1 ) - يعنى قلم به آنچه كه بايد پديد آيد آسوده گشت و خشك شد .
( 2 ) - دسته اولى افعالى را بدون واسطه منسوب به حق تعالى مىدارند و وسايط را معددات دانسته و اصلا داراى تأثير نمىدانند ، گويند فعل حق تعالى واحد است ولى به واسطه محلهاى مختلف تعدد مىپذيرد و به واسطه اين تعدد متصف به كيفياتى زيانمند و سودمند و نيكو و زشت مىگردد . دسته دوم وسايط را سببها و تأثير گذارندههاى حقيقى مىدانند ، گويند فعل حق تعالى واحد و يگانه است و به اثر پذيرى توصيف نمىشود ، ولى وقتى در مجالى و مراتب ظاهر گشت ؛ فعل منسوب به وسايط مىشود نه بدون واسطه به خدا . و دسته سوم بين نسبت افعال به خدا و وسايط جمع كرده و گويند : فعل از جهت تعيّن و اثر تعين ؛ اثر حق تعالى است از آن جهت كه مرتبهء حق تعالى و تنزّلى از تنزلات او و افزارى مروى راست ، هم چنان كه ديدن انتساب به چشم دارد ، به اين اعتبار كه آلت نفس است و مرتبه و صفتى از مراتب و تعينات نفس است ، و باز ديدن به نفس هم انتساب دارد ، يعنى به اعتبار ظهور آن به واسطه تعيّن چشم و تنزلش در مرتبهء آن - نه جبر است و نه اختيار بلكه چيزى بين آن دو است - .
( 3 ) - يعنى هر كس اين مشهد را نچشيده . م