371 / 3 و اما وحدت عددى وحدتى است كه از جهت تعقل و وجود توقف بر مقابلهء با كثرت دارد ، و حضرت شيخ قدس سره در اينباره نيز بيانى دارد كه گفته : حكم وحدت نسبت به عدد يعنى شأنش اين كه به واسطهء آن ( وحدت عدد را ) فنا مىكند و يا آنكه عدد را ظاهر مىسازد ، نه اين كه از آن ( يعنى عدد ) سرچشمه مىگيرد - اين سخن شيخ قدس سره بود - .
372 / 3 پس فرق بين وحدت حقيقى و بين دو وحدت ديگر ( نسبى و عددى ) اين است كه : وحدت حقيقى از تمام جهات عين ذات است - در حالى كه آن دو به يكى از دو اعتبار ( يعنى اعتبار نسبت آنها به ذات ) عين ذاتند . و اين وحدت حقيقى است كه در هر حقيقت و تعينى سارى است ، يعنى به واسطهء وجوب سريان جمع احدى به هر متعيّنى - بر عكس آن دو - چون نسبتهاى مندمج ( در وحدت حقيقى بر عكس نسبى ) و مقابله به سبب ممانعت ضدى جايز است كه ( در وحدت حقيقى بر عكس عددى ) اعتبار نشود . براى اين كه در وحدت حقيقى تعدّد - چه از نظر قوه و چه از جهت فعل بر عكس آن دو - ملاحظه نمىشود . و اين وحدت حقيقى منافى مبداء بودن كثرت است ، در حالى كه آن دو ( نسبى و عددى ) مصحح و ملاك مبدئيّت كثرتاند . اينها چهار وجه وحدت حقيقى هستند .
373 / 3 و فرق بين اين دو وحدت آخرى ( نسبى و عددى ) اين كه : وحدت نسبى مشتمل بر كثرت معقول بالفعل است و وحدت عددى معقول بودنش بر امور خارجى متوقف است ، و وحدت نسبى همراه با كثرت - نه در مقابلهء با آن - تعقل مىشود و وحدت عددى در مقابلهء با آن ( كثرت ) - از ممانعت دو ضد - تصور مىشود . وحدت عددى تقسيم به وحدت عددى جنسى و نوعى و شخصى ؛ و بهگونه مشابه و برابر و مطابق بودن و غير اينها ، از اقسام وحدتهايى كه در علم نظر بيان شده - نه دوتاى اوّلى - مىگردد ، و اگر چه وحدت ذاتى - از جهت عموم سريانش - در تمام ( وحدتها ) تحقق دارد .
374 / 3 چون اينها ثابت شد گوييم : حق متعال واحد است و وحدتش حقيقى مىباشد ، و مراد ما از اين وحدت حقيقى همانطور كه گفتيم چيزى است كه در مقابل كثرت تعقل نمىشود ، يعنى تحقق و ثبوت آن در ذات خودش ؛ و همينطور تصورش در علم صحيح موقوف بر تصور ضد آن نمىباشد ، مانند كثرت و يا علم - در تحقق و ثبوت - چون اگر توقف
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 167
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص١٦٧