مقام اول در اشاره به تصور وجود حق و هليّت آن
261 / 3 و آن اين كه : حق متعال عبارت است از وجود خالص و نابى كه هيچ اختلاف و ناسازگارىاى در او نيست ، يعنى وجود حق عبارت است از وجود خالص و ناب ؛ و همان وجود است كه حضرت شيخ قدس سره در اين فصل در اعتبار پيشين بر اعتبار مبداء بودن حق تعالى آن را تفسير نموده و گفته : او وجود است و بس ، در آن هيچ كثرت و تركيب و صفت و وصف و اسم و رسم و نسبت و حكم اعتبار نمىشود ؛ بلكه وجودى خالص و ناب است .
262 / 3 گويم : معنى وجود بحث و خالص يعنى وجود مطلق كه در آن اصلا قيدى اعتبار نمىشود - و اگر چه احتمال آن را دارد كه با بودن و نبودن قيدها گرفته شود - و آن ( وجود ) مأخوذ بدون شرط ( يعنى وجود لابشرط ) است ، نه آنچه كه ( حتى ) به واسطهء اطلاق قيد يافته باشد ، يعنى مجرد از قيدها مأخوذ به بىشرطى ( يعنى به شرط لا ) زيرا محض يعنى خالص و ناب از هر چيز ؛ و اين وجود خالص از هر اعتبار و قيدى مىباشد .
263 / 3 اما اين كه گفتيم : اختلافى در آن نيست ؛ يا اشارهء به اين تفسير است ؛ يعنى اصلا قيدى در آن نيست ، چون قيود است كه اصل و ريشهء اختلاف و لازمهء آن است ، پس چون لازم - كه اختلاف است - نباشد ؛ ملزوم - كه قيد است - نخواهد بود ، بنابراين صفتى آشكار كنندهء براى اطلاق تامّش - حتى از قيد اطلاق - خواهد بود . و يا اين كه اشاره به « هلييت » آن است ، چون معناى آن يعنى هيچ اختلافى در ثبوت آن نيست ، و اين بدان سبب است كه در وجود موجود هست و در ثبوتش ثبوت مطلق وجود است ، و يا اين كه اختلافى در وجودش نيست ، يعنى از جهت حقيقت ، و اگر چه از جهت ظاهر در آن اختلاف است .
264 / 3 و اين بدان سبب است كه جمهور بين محقق ؛ يعنى قائل به ايناند « 1 » كه وجود موجود به وجودى است كه عين خودش است - و ما به زودى بر اين مطلب به وجوهى چند
هامش
( 1 ) - يعنى صاحبان نظر دربارهء وجود بر چند گروهاند : نخست محققان و صاحب نظران و متكلمان . م