اخلاقى كه اسلام بدان دعوت مىكرد نبود وفتى كسى را مىگفتند كه تمام أوصاف حميدهء اخلاقى را داشت . بعدها فتوت با آميخته شدن به تصوف وعرفان رنگ وبوى خاص گرفت وتشكيلات وآداب ورسومى مخصوص پيدا كرد وهمانند صوفيان كه خانقاهها را مراكز اجتماع خويش گردانيدند فتيان نيز « لنگرها وزوايا » را به عنوان پايگاههائى براي خود قرار دادند .
فتوت دوشادوش تصوف مورد استقبال وتوجه بوده وعامهء مردم ، وأصناف ، وپيشهوران مختلف ، وعلما ودانشمندان ، وشاعران ونويسندگان ، وصوفيان ، وحكام وفرمانروايان ، وحتى ياغيان ( مانند راهزنان ) وديگر طبقات وقشرهائى كه در ممالك اسلامى بودند ، به اين مسلك گرويدند وهركدام آن را به صورتي ويژه فهميدند وجلوه دادند كه در بعضي موارد زيبائى وملاحت آن از تمام شيوهها ونظامات ديگر بيشتر است . فتيان نيز مانند صوفيان براي خود سلسلهاى درست كرده وآن را به شاه جوانمردان حضرت علي ( ع ) واز أو به حضرت رسول ( ص ) منتهى كردند وآيات ورواياتى را كه حكايت از انجام اعمال جوانمردانه به وسيلهء اين دو بزرگوار وديگر أنبيا وپيشوايان ديني داشت منبع الهام ومستند خود قرار دادند .
برخى از افراد به صورتهاى گوناگون از نام وتشكيلات فتوت سوء استفاده كرده ، حق را با باطل آميختند . خليفه الناصر لدين الله عباسى در قرن ششم وهفتم هجرى به تطهير وتمركز نظام فتوت پرداخت واين نهضت به وسيلهء أو در سراسر عالم اسلام نشر يافت .
عليرغم فعاليتهاى تروريستى وخرابكارانهء بعضي از عياران وشطاران ، اين دو دسته از فتيان در مبارزه با حكومتهاى ستمكار وثروت اندوزان يغماگر نقش قابل توجهى داشتهاند . چنانكه سهم جوانمردان در دستگيرى از مردم ضعيف وبينوا ودر جنگ عليه اشغالگران صليبى را نيز نمىتوان منكر شد .
فتوت اسلامى به سرزمين اروپا نيز راه يافت ونه تنها مسلمانان آن ديار را در قرون وسطى به سوى خود جذب كرد ، بلكه تمدن وفرهنگ نامسلمانان آن سامان را نيز تحت تأثير شديد قرار داد .
احوال و آثار واشعار مير سيد على همدانى ( با شش رساله ) ( فارسى ) — صفحة 327
مساهمون: محمد رياض
ص٣٢٧