دربارهء عياران وشطاران كتابهاى داستانى متعدد نوشته شده است ومعروفتر از همه « سمك عيار » و « اسكندرنامه » « 1 » و « الفرج بعد الشدة » « 2 » و « دارابنامه » و « ماه نخشب » مىباشد وما براي رعايت اختصار نميتوانيم كه داستانهائى را از كتب مذكور در اينجا نقل كنيم « سمك عيار » تأليف فرامرز بن خداداد بن عبد اللّه الأرجاني است كه آقاى دكتر خانلرى آن را در پنج قسمت ( و 3 مجلد ) بچاپ رساندهاند . قهرمان اين قصه « سمك » از عياران وجوانمردان است كه براي دست يافتن بر دختر فغفور چين چندين بار با فغفور جنگ كرده است .
« داراب نامه » نيز تأليف مولانا محمد بيغمى است وچاپ آن در دو مجلد بنفقهء بنگاه ترجمه ونشر كتاب وبه تصحيح آقاى دكتر صفا بعمل آمده است .
وداستانى است جوانمردانه دربارهء فيروز شاه بن بهمن بن اسفنديار كه مؤلف آن را آب ورنگ خاصي داده است .
فتيان وعياران باختلاف مذهبي فرق توجهى نداشتهاند ولى از « الرحلة » تأليف ابن جبير اندلسى ( م 614 ه ) برميآيد كه فتيان سوريه ( كه آنها را احداث مىگفتند ) سنيان متعصب بودند ودر شهر دمشق با شيعيان مىجنگيدند .
وى مىنويسد :
سنيون يدينون بالفتوة وبأمور الرجولة كلها . . . وإذا قسم أحدهم بالفتوة بر قسمه وهم يقتلون هؤلاء الروافض اين ما وجدوهم وشأنهم عجب الانفة والاتلاف . . . « 3 »
مهمترين مراكز عيارى وشطارى در كشورهاى عربى ، كوفه ودمشق
هامش
( 1 ) - اسكندرنامه در قرن ششم تا هشتم هجرى تأليف شده ومشتمل است بر داستانهاى إسكندر مقدونى يوناني ( 356 - 323 ق م ) .
( 2 ) - أصل كتاب به عربى است وتأليف قاضى أبو على المحسن بن أبو القاسم على التنوخي المعتزلي ( م 384 ه ) وترجمهء فارسي آنكه در قرن هفتم بوسيلهء « حسين بن سعد بن حسين الدهستانى » انجام شده در سال 1345 ش . در تهران چاپ شده است . ر - ك أدب فارسي در پاكستان ( اردو ) ، ص 305 .
( 3 ) - الرحلة ، ص 230 ومجلهء دانشكدهء أدبيات ، س چهارم ، شمارهء 2 ، ص 82 .