ابىانَس ، زُهيربن ابىسُلمى ، ابوعامر اوسى ( عبدعمروبن صيفى ) ، عدّاس ( غلام عتبةبن ربيعة ) ، رئاب شنى و بَحيراى راهب را از جملهء حنيفان شمردهاند . « 1 » برخى از اينان از حكما يا شعراى مشهور بودند . البته راز گرايش به يكتاپرستى را بايد در فطرت پاك و فكر روشن آنان و بىفروغى كيشهاى رايج آن زمان ، و وجود خلأ مذهبى در آن جامعه جستوجو كرد . اينان با فطرت پاك خود ، وجود آفريدگار مدبّر جهان را باور داشتند و نمىتوانستند آيين منحطّ و دور از خردى همچون « بتپرستى » را بپذيرند . مسيحيت و كيش يهود نيز با گذشت قرنها ، اصالت و معنويت خود را از دست داده بودند و نمىتوانستند درون ناآرام افراد روشنبين را آرامش بخشند . از اينرو در مورد برخى از خداجويان آمده است كه در جستوجوى آيين حق ، رنج سفر را برخود هموار مىساختند ، با دانشمندان مسيحى و يهودى و ديگر افراد آگاه بحث و گفتوگو مىكردند « 2 » و در مورد نشانههاى بعثت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله كه در كتابهاى آسمانى به آنها اشاره شده بود ، تحقيق مىكردند و چون غالباً راه به جايى نمىبردند ، اصل يكتاپرستى را مىپذيرفتند . در هر حال اينكه آنان عبادت و مراسم مذهبى خود را چگونه انجام مىدادند ، چندان براى ما روشن نيست . يادآورى اين نكته لازم است كه حنيفان بر خلاف پندار برخى ، در هدايت و تحوّل جامعهء عرب به سوى توحيد ، نقشى نداشتند ؛ بلكه چنانكه مورّخان تصريح كردهاند آنان در گوشهگيرى و حالتهاى انفرادى روزگار مىگذرانيدند ، در تأمل و انديشه بودند و هيچگاه به صورت گروه و فرقهاى سازمانيافته نبودند . دين و آيينى كه احكام ثابت و معينى داشته باشد ،
تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 68
مساهمون: مهدى پيشوايى
ص٦٨
هامش
( 1 ) . مسعودى ، مروّجالذهب ، ترجمهء ابوالقاسم پاينده ( تهران : بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، چ 2 ، 1356 ) ، ج 1 ، ص 60 - 68 ؛ ابنهشام ، سيرةالنبى ، تحقيق : مصطفى السقّاء و همكاران ، ( قاهره : مطبعة مصطفى البابى الحلبى ، 1355 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 237 ؛ ابنكثير ، السيرةالنبوية ، تحقيق : مصطفى عبدالواحد ( قاهره : مطبعة عيسى البابى الحلبى ، 1384 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 122 - 165 ؛ محمدبن اسحاق ، السير والمغازى ، تحقيق : الدكتور سهيل زكار ( بيروت : دارالفكر ، ط 2 ، 1410 ه . ق ) ، ص 115 - 116 ؛ محمدبن حبيب بغدادى ، المنمق فىاخبار قريش ، تحقيق : خورشيد احمد فارق ( بيروت : عالمالكتب ، ط 1 ، 1405 ه . ق ) ، ص 152 - 153 ؛ محمدابراهيم آيتى ، تاريخ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ، ( تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، چ 2 ، 1361 ) ، ص 13 - 19 .
( 2 ) . ابنكثير ، پيشين ، ص 156 ؛ محمد ابوالفضل ابراهيم ( و همكاران ) ، قصصالعرب ( قاهره : دار احياء الكتبالعربية ، ط 5 ) ، ( قم : افست منشورات الرّضى ، 1364 ) ج 1 ، ص 72 .