ابوسفيان به سوى مدينه حركت كرد . در راه مدينه حُيّىبناخطب به ابوسفيان وعده مىداد كه قبيلهء بنىقُريظه را نيز كه داراى هفتصد و پنجاه جنگجو بودند ، به نفع سپاه احزاب وارد جنگ مىكند . « 1 » قريش و يهوديان باتوجه به سرمايهگذارى عظيم در اين جنگ و فراهمساختن آن همه نيرو ، اين جنگ را جنگ سرنوشتساز ارزيابى مىكردند و تصميم داشتند مسلمانان را از صحنهء روزگار حذف كنند . پيامبر اسلام از طريق گزارش محرمانهء قبيلهء « خُزاعه » كه هوادار مسلمانان بودند ، از حركت سپاه احزاب آگاه شد . « 2 » پس از تشكيل شوراى نظامى به دعوت پيامبر ، ( گويا با توجه به تجربهء جنگ احد ) هيچكس رفتن به بيرون مدينه را پيشنهاد نكرد و همه در مورد ماندن در شهر توافق كردند . « 3 » اطراف مدينه را موانع طبيعى مانند منازل و نخلستانها فرا گرفته بود و مانع نفوذ دشمن به داخل شهر بود . « 4 » « سلمان » پيشنهاد كرد كه در آن قسمت از اطراف شهر كه چنين مانعى وجود نداشت خندقى حفر شود كه مانع عبور دشمن گردد . « 5 » با تلاش و كوشش پىگير مسلمانان و رهبرى و شركت عملى و فعّال پيامبر ، خندقى غير قابل عبور به سرعت آماده شد . « 6 » پيامبر اسلام ، زنان و كودكان و افراد غير نظامى را در قلعهها و پناهگاههاى داخل شهر
تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 251
مساهمون: مهدى پيشوايى
ص٢٥١
هامش
( 1 ) . واقدى ، پيشين ، ج 2 ، ص 454 .
( 2 ) . حلبى ، انسانالعيون ( السيرةالحلبية ) ( بيروت : دارالمعرفة ) ، ج 2 ، ص 631 .
( 3 ) . شيخ مفيد ، الارشاد ( قم : المؤتمر العالمى لألفية الشيخ المفيد ، ط 1 ، 1413 ه . ق ) ، ص 96 ؛ ابن شهرآشوب ، پيشين ، ج 1 ، ص 197 .
( 4 ) . حلبى ، پيشين ، ج 2 ، ص 636 ؛ واقدى ، پيشين ، ج 2 ، ص 66 .
( 5 ) . بلاذرى ، پيشين ، ص 343 ؛ ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 66 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 44 ؛ ابن شهرآشوب ، پيشين ، ج 1 ، ص 198 ؛ طبرسى ، اعلام الورى ، ص 90 ؛ مجلسى ، بحارالانوار ، ج 20 ، ص 218 .
( 6 ) . به گفتهء ابنسعد ، حفر خندق ظرف شش روز به اتمام رسيد . ( الطبقاتالكبرى ، ج 2 ، ص 67 . ) پروفسورمحمد حميدالله ، دانشمند مسلمان معاصر كه ميدانهاى جنگ رسول اكرم با دشمنان اسلام را چندين بار از نزديك مورد مطالعه و بررسى قرار داده معتقد است كه خندق به شكل و به طول پنج كيلومتر و نيم بوده است . ر . ك : ( رسول اكرم در ميدان جنگ ، ترجمهء سيد غلامرضا سعيدى ، ( تهران : كانون انتشارات محمدى ، 1363 ش ) ، ص 113 - 114 . ) گويا مبناى اين محاسبه اين است كه تعداد رزمندگان اسلام سه هزار نفر بود و هنگام حفر خندق به دستههاى ده نفرى تقسيم شدند و هر دسته چهل ذراع كندند . ( طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 45 ؛ مجلسى ، پيشين ، ج 20 ، ص 198 ) كه طبعاً سهم هر نفر چهار ذراع بود كه بالغ بر حدود ششهزار متر ( / 6 كيلومتر ) خواهد بود .