اجزاى ظلميّه و هواى تاريك مىپوشد و تدريجا فتدريجا اجزاى هواى مظلم مولج داخل مىشود در خلل و فرج هواى نورانى ، يا به اين معنى كه بعد از غروب شمس ، شب را در عقب روز مىآورى و داخل مىسازى اجزاى روز را در شب در ما قبل طلوع شمس ، كقوله تعالى ،
يُكَوِّرُ الَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى الَّيْلِ
« 1 » . يا آنكه در مىآورى اجزاى روز را در شب در وقت درازى شب ، يعنى از روز كم مىكنى و بر شب مىافزايى و بر عكس آن ، به اين معنى كه هرگاه كه گاهى روز را دراز مىكنى و شب را كوتاه و گاهى به عكس آن ، چنانچه در اكثر اقاليم كه غير محاذى با خطّ استواست اين معنى ظاهر است .
و شايد مراد ، آن باشد كه چون در هر بلدى ، به اعتبار طول و عرض ، روز و شب متفاوت است در درازى و كوتاهى ، پس در هر وقتى از اوقات چيزى از اجزاى شب داخل روز و چيزى از اجزاى روز داخل شب مىشود يعنى در زمان واحد در بلدى شب را دراز مىكنى و روز را كوتاه و در بلد ديگر در همان وقت ، روز را دراز و شب را كوتاه مىسازى ، چنانچه در صحيفهء سجّاديه - صلوات اللّه على قائلها و عليه الف ثناء و تحيّة - وارد است كه : « يولج كلّ واحد منهما في صاحبه و يولج صاحبه فيه » [ 1 ] .
و در باطن مراد از ايلاج ليل در نهار و بالعكس ، ايلاج كفر و جهل است به قلب صاحبش كه از شأن قلب و صورت انسانى ، نورانى بودن و روشنى است . و ايلاج ايمان و معرفت است بر دل سياه مظلم ، يا ايلاج عقول است در عالم نفوس ، و نفوس است در عالم مثال ، و مثال است در عالم طبيعت و ماده و بالعكس . يا مراد از ايلاج ليل در نهار و نهار در ليل ، ايلاج عالم ناسوت است به عالم لاهوت ، و عقول مجرّده و صفات ملكوتيّه به صفات رذيلهء شيطانيّه و اختلاط جنود عقل و جهل با
هامش
[ 1 ] حاشيهء مؤلف : و ما املح هذا الكلام في هذا المقام و هو يصف طول الليالى و قصر الايام . بيت :چون سرو ناز من گره از زلف باز كرد * روزم سيه نمود و شبم را دراز كرد
( 1 ) الزمر : 5 .