زوال است تا نصف اوّل شب . و بنا بر قول ابن قوطبه ، مساء ما بين ظهر است تا مغرب ، و صباح از فجر است تا ظهر ، و تحيّت عربان و اكثرى از عجمان مثل نصارى و غيره مقوّى و مؤيّد اين قول است ، و اطلاق صباح از اوّل فجر تا طلوع آفتاب مجاز است و حقيقت نيست .
« تؤتى الملك من تشاء و تنزع الملك ممّن تشاء و تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء بيدك الخير انّك على كلّ شيء قدير تولج اللّيل في النّهار و تولج النّهار في اللّيل و تخرج الحىّ من الميّت و تخرج الميّت من الحىّ و ترزق من تشاء به غير حساب لا إله الاّ أنت سبحانك اللّهمّ و بحمدك جلّ ثناؤك » .
يعنى : اى كسى كه پادشاهى را مالكى مىدهى به حسب اقتضاى حكمت خود به هر كسى كه مىخواهى ، و مىستانى پادشاهى و ملك را از هر كه خواهى . و ظاهر است كه از كسى مىستاند كه قابليّت آن را ندارد ، يا قابليّت او تمام مىشود ، يا ظالم و جابر و ستم پيشه باشد و نفرين مظلومى در عقب او باشد ، يا مغرور به دولت و سلطنت خود شود و از خدا نترسد و جبّار عنيد و ستمكار پليد باشد . و عزيز و ارجمند مىكنى استحقاقا يا تفضّلا هر كسى را كه مىخواهى به حسب دنيا و عقبى ، و خوار مىكنى جزاء يا عدلا هر كسى را كه مىخواهى به حسب اقتضاى حكمت بالغهء خود ، به دست قدرت توست نيكويى و نيكى از دادن ملك و نزع آن و اعزاز و اذلال و نفع و ضرر و صحّت و دولت و سعت و عزّت و ضدّ اينها ، كه همه محض حكمت است و هر چه محض حكمت است ، خير محض خواهد بود ، چنانچه گفتهاند : از خير محض جز نيكويى نايد ، يعنى اختيار امور به دست قدرت توست .
و بايد دانست كه قدرت خداى تعالى چهارده معصوم است - صلوات اللّه عليهم - . و از اسرار است كه لفظ يد در حساب ، چهارده است به عدد چهارده معصوم . بدرستى كه تويى به هر چيزى كه ممكن است قادر و توانا ، داخل مىسازى اجزاى شب را در روز در ما بعد غروب شمس ، به اين معنى كه روز روشن را بتدريج
شرح دعاى صباح ( فارسى ) — صفحة 186
مساهمون: مصطفى بن محمد هادى خوئى
ص١٨٦