امثال آنها اين باشد كه ينابيع خشوع نشأة « 1 » دنيوى ، در آخرت و در نشأة بقا و جزا ، مبدّل به اشجار مغروسهء سايهدار مستحكم مىشود ، چنانچه تسبيح و تهليل در آنجا مبدّل به خشت و كنگرهء ياقوت و زبرجد مىگردد ، و همچنين ساير اعمال حسنه مبدّل به حور و قصور ، و افعال رذيله به عقارب و حيّات « 2 » و موذيات ، و ظلم به ظلمت قبر و تاريكى برزخ مبدّل مىشود ، چنانچه در [ اين ] خصوص بعضى از احاديث و روايات وارد شده و شارع - صلوات اللّه عليه - كه صاحب وحى و الهام است به آن نطق فرموده ، و چنانچه مذهب عرفاى حقّه است كه اعمال مجسّم و مبدّلند و تجسّم اعمال را قائلند . پس از آنجا كه امام همام - عليه السّلام - كه فخر عرفا و صفوهء سالكين و اهل يقينند مىدانستند كه ينابيع خشوع ، سبب غرس اشجار
تَجْرى تَحْتَها الانْهارُ
« 3 » بهشتى مىشود و در آن نشأه ، خضوع و دموع از نوع مغروسات است ، و غرس در آنجا در حقيقت ، علاقه به ينبوع خشوع مىگيرد ، و در نفس الامر مغروس همان خشوع است و كاشته شده بعينه ينابيع خشوع است و متعلّق غرس اوست ، پس نظر به تبادر ذهن و سرعت انتقال از اصل به فرع و از سبب به مسبب فرمودند : « و اغرس اللّهمّ في شرب جنانى ينابيع الخشوع » و بنابر اين توجيه ، اگر جنان - مفتوح الجيم - را كه به معناى دل است ، به كسر قرائت شود ، كه جمع جنّت به معناى بهشت است ، كلام معجز نظام امام همام - عليه السّلام - خالى از لطف نخواهد بود و در اين معنى اوقع و ادخل است و آن وقت اين توجيه ، صريح در اين مدّعاست . خذ هذا و كن من الشّاكرين و الحمد للّه ربّ العالمين .
هامش
( 1 ) ع : نشانه . همچنين در كلمهء همانند بعدى .
( 2 ) حيّات جمع حيّه : مارها .
( 3 ) التوبة : 100 .