على جميع الاحوال وجوده قبل القبل في ازل الآزال و بقاؤه بعد البعد من غير انتقال و لا زوال ، غنىّ في الاوّل و الآخر مستغن في الباطن لا جور في قضيّته و لا ميل في مشيّته و لا ظلم في تقديره و لا مهرب من حكومته و لا ملجأ من سطواته و لا منجا من نقماته ، سبقت رحمته غضبه ، و لا يفوته احد اذا طلبه . » و همچنين در حديث وارد است كه : « ما كان خلوّا من ملكه قبل انشائه و لم يكن خلوّا منه بعد ذهابه . » « 1 » پس قبل و بعد و تأخّر و تقدّم بالنسبه به خود اشياء مخلوقهء واقعه در تحت زمان است ، و بايد اعتقاد كرد اجمالا به اينكه علم جناب اقدس الهى به اشياء قبل از خلق مانند علم اوست به اشياء بعد از خلق آنها ، گو كه كيفيّت آنها معلوم نباشد ، به جهت اينكه علم عين ذات است و چنانچه كنه ذات ، معلوم و مفهوم احدى نيست و مجهول مطلق است ، كذلك علم بارى تعالى غير معلوم الكنه است ، و ليكن اين قدر توسن سريع الحركهء فكر و علم علما در اين وادى ، حركت و جولان مىتواند كرد كه بگويد چنانچه وجودات بشر بأسرها و بتمامها رشحهاند از وجود مطلق . و خالى از وجود نيستند و ظلال و عكوس وجود حقيقى ، اصل و اصيلاند ، كذلك همهء علوم و داناييها يك نوع وجودند و وجودات متعيّنه و متشأّنه هستند و پرتو و فرع وجود حقيقىاند و همهء علوم من الازل إلى الابد ، علم آن جناب است و همهء علوم و دانشها در ذات مقدّس موجود است و آن - سبحانه و تعالى - محيط بر همه است و همه را دارد ، به نحو اشدّ و اتمّ و اكمل و اقوى . و كل معلومات خارجى و ذهنى ، علم بارى تعالى است و تحقيق مسئلهء علم جناب اقدس الهى زياده بر اين خارج از حوصلهء اين رساله است - مصراع :
دو صد من استخوان بايد كه صد من بار بردارد .
و الاّ در تحقيق اين مسئله ، آراء مختلفه و مذاهب متعدّده است كه اگر في الجمله
هامش
( 1 ) بحار الانوار ، ج 28 - ص 240 .