( پس شيطان آدم و حوا را نسبت به آن درخت لغزانيد و آنها را از آنچه در آن بودند بيرون نمود ، و ما گفتيم كه فرود آئيد در حالى كه بعضى از شما دشمن بعضى ديگريد و براى شما در زمين تا مدت محدودى محلى قرار و برخوردارى است ) ازلال يا مأخوذ از زلة بمعنى خفت است و معنى اينست كه شيطان خفّت و سبكى آدم و حوا را فراهم نمود بعد از آنكه در بهشت در مقام شرافت و وزانت بودند و يا مأخوذ از زلّت بمعنى عثرت و لغزش است مقابل ثبات و استقامت ، و مراد لغزش از صراط عقل و طريق صواب و صلاح است .
و نسبت دادن ازلال را بشيطان از جهت اينست كه بوسوسه او صادر شده و در باب افعال اختيارى گفتهايم كه اولين مقدّمه فعل اختيارى خطور در قلب است كه بواسطه الهام ملك يا وسوسه شيطان مىباشد و سپس تصور و تصديق و عزم و جزم و حركت عضلات و صدور فعل در خارج است و البته هيچ فعلى در خارج بدون اراده و مشيت حق واقع نميشود چنانچه در ذيل
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
و در موارد ديگر تذكر دادهايم بنا بر اين افعال اختيارى را ممكن است استناد به حق داد چون قدرت و اراده و اختيار عبد در تحت قدرت و مشيت حق است و مى توان استناد بملك يا شيطان داد چون بالهام ملك يا وسوسه شيطان واقع مىشود و ميتوان بعبد نسبت داد چون باراده و اختيار او در خارج واقع شده است .
چنانچه در آيه ديگر است
رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ
« 1 » و
فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ
« 2 » و
قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً
« 3 » و زلّة و خطيئة و سيّئة و معصيه از جهتى قريب المعنى مىباشد و اطلاق هر يك از آنها بر عمل زشت بمناسبتى است و اصل زلّت بمعنى زوال از حق و صواب است و
هامش
( 1 ) . سوره فصلت آيه 29
( 2 ) . سوره ابراهيم آيه 4
( 3 ) . سوره مائده آيه 81