ازلّه الشيطان يعنى ازاله عن الحق ، و هبوط بمعنى نزول و وقوع از اعلى باسفل است و بمعنى انتقال از موضعى بموضع ديگر نيز استعمال مىشود مثل آيه شريفه
اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ
« 1 » و خطاب جمع در اهبطوا بعضى گفتند بآدم و حوا است و اقلّ جمع دو است و به آيه
فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ
استشهاد نمودند كه اخوه « صيغه جمع » از دو به بالا را شامل مىشود چنانچه در خبر هم استشهاد نموده و فتواى اصحاب نيز در مسئله همين است .
ولى اين كلام تمام نيست براى اينكه اولّا منافى است با جمله بعضكم لبعض عدو ، زير لازم آيد كه آدم و حوا دشمن يكديگر باشند و ثانيا خطاب بواسطه ضميركم به دو نفر استعمال نشده است و ثالثا با ضماير قبل كه همه را تثنيه آورده منافى و بر خلاف سياق است .
و قياس به آيه
فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ
قياس مع الفارق است زيرا در اينجا بقرينه خبر ثابت شده و اگر خبرى نداشتيم نمىگفتيم ، و بعضى گفتند مراد آدم و حوا و ابليس است و اگر چه هبوط شيطان هنگام ترك سجده بآدم بود و خطاب
فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها
« 2 » قبلا به او شده بود ولى در اينجا نيز با آدم و حوا مورد خطاب اهبطوا قرار گرفتهاند و اين سخن نيز تمام نيست زيرا مفاد جمله بعضكم لبعض عدو ، عداوت طرفين است در حالى كه آدم و حوا با ابليس دشمنى نداشتند بلكه ابليس با آنها دشمنى نموده .
و بعضى گفتند مراد آدم و حوا و ابليس و مار است و اين گفتار فاسدى است كه بعض از مفسرين از تورات رائج اخذ نمودهاند و در قرآن در هيچ جا اسمى از ما نيست
هامش
( 1 ) . سوره بقره آيه 58
( 2 ) . سوره اعراف آيه 13