عبادتى است مانند سجده عبده اصنام و آتش و ستارگان كه ساجدين آنها مشركند و اين امر اختصاص به سجده ندارد بلكه هيچ نوع عبادتى بر غير خدا روا نبوده و همه شرك است ولى اگر سجده از روى تعظيم و بامر خدا باشد مانعى ندارد بلكه عين عبادت حق است و حقيقت توحيد است نه شرك و از همين مقوله است سجده يعقوب و پسران بر يوسف
وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً
« 1 » منتهى در شريعت اسلام اين گونه تعظيم بر غير خدا نهى شده است بلكه ركوع و سجده حتى به قصد تعظيم بر غير خدا حرام است ولى در شرايع سابقه نهى نشده بوده با تفصيلى كه در ذيل آيه يقيمون الصلاة متذكر شدهايم
« موضع دوم »
از مفاد آيه استفاده مىشود كه شيطان با عدم سجده خود بآدم مرتكب سه خلاف شد عملا و اخلاقا و عقيدة ، خلاف عملى او اباء از سجده بآدم بود كه عملا مخالف فرمان حق گرديد و با اين عمل فاسق و عاصى و متمرد شد كه در قرآن آمده است ففسق عن امر ربه « 2 » خلاف اخلاقى او استكبار نسبت بآدم بود چون كبر يكى از رذائل اخلاقى است و منزلگاه شخص متكبر آتش جهنم است « 3 » و خلاف عقيدتى او انكار عدل الهى است چون تصور ميكرد كه امر خدا از روى مصلحت نيست و از كلام خودش استنباط مىشود كه نسبت جهل به خدا
هامش
( 1 ) . سوره يوسف آيه 101 و براى تعظيم به او سجده كردند
( 2 ) . سوره كهف آيه 48 از دستور پروردگارش روگرداند
( 3 ) . سوره زمر آيه 72 قيل ادخلوا ابواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوى المتكبرين ( گفته مىشود از دربهاى جهنم براى هميشه داخل شويد جاى بدى است جايگاه متكبرين )