و بصر باطن عبارت از ديده دل است كه ديدن آن داراى اسباب و شرايط و مقدمات و نبودن موانعى است اسباب آن عبارت از افاضه عقل و ارسال رسل و فرستادن كتابهاى آسمانى و نصب هداة و دعاة حق و آمرين بمعروف و نهى كنندگان از منكر است و شرايط آن توفيق و تأييد و الطاف و عنايات پروردگار ، و معدّاتش اخلاق حميده و صفات حسنه و ملكات فاضله ، و موانعش عصبيّت و عناد و تقليد آباء و ساير رذائل و اخلاق ذميمه است و انسان با چشم ظاهر الوان و هيئات و اشخاص را مشاهده مىكند و با چشم باطن معارف الهى و عقائد حقّه و امور عقلى را ادراك مىنمايد و همانطورى كه موانع براى چشم ظاهرى موجب نديدن اشياء خارجى مىشود اگر كسى فاقد بعضى از اسباب و شرايط ديدن باطنى و يا داراى موانع آن باشد از مشاهده انوار حق محروم ، و در ظلمات حيوانى ميماند و جمله
« فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ »
اشاره به همين كوردلى و نابينايى باطنى منافقين است .
« مقام دوم »
در وجوه تشبيه مثل با ممثّل : و آنچه به نظر ميرسد سه وجه است 1 - همانطور كه شخص مستوقد نار منافع موقتى از اضائه آن دارد ولى بمجردى كه روشنى تمام مىشود دچار ظلمت و تاريكى مىشود شخص منافق هم با اظهار اسلام از منافع ظاهرى اسلام از طهارت و حفظ جان و مال و نكاح برخوردار است ولى بمجردى كه مرد يا نفاقش ظاهر شد در ظلمت كفر گرفتار شده و معذّب به عذاب ابدى و عقوبات اخروى ميگردد .
2 - براى شخص منافق چنان كه در ذيل آيه
« أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى »
گذشت تمام اسباب هدايت از قبيل مشاهده معجزات پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و استماع