4 - در آيه قائل به اين قول
« لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ »
را تعيين نفرموده و ممكن است بعضى از مؤمنين بودهاند كه احتمال تأثير ميدادهاند و با احتمال تأثير بر آنان واجب بوده اگر چه واقعا اثر نداشته است 5 - بر فرض عدم تأثير وجوب آن ساقط مىشود ولى جواز آن بلكه حسن آن قابل اشكال نيست و آيه شريفه ببعض اين وجوه اشاره دارد
وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً . قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
« 1 » و زمانى كه گروهى از آنان گفتند چرا پند ميدهيد قومى را كه خدا هلاك كننده يا عذاب كننده است آنان را به عذاب سخت ؟ گفتند براى اينكه نزد پروردگارتان معذور باشيم ، و شايد ايشان از خدا بترسند و تقوى را پيشه كنند )
« مورد دوم در معناى افساد »
افساد بمعنى ايجاد فساد و مقابل اصلاح است چنانچه فساد مقابل صلاح و مفسدة مقابل مصلحت است و مصلحت عبارت از فوائد و ثمراتى است كه مترتب بر - فعل مىشود و بواسطه آنها فعل متصف بصفت صلاح مىشود ، چنانچه مفسدة عبارت از مضارّ و زيانهايى است كه بر فعل مترتب مىشود و بواسطه آنها فعل متّصف بصفت فساد ميگردد ، و تقابل فساد و صلاح تقابل تضادّ است بخلاف صحت و بطلان كه تقابل عدم و ملكه است يعنى بطلان عدم الصحّة مىباشد و در بعضى موارد فساد بمعنى بطلان استعمال مىشود و فساد هر چيزى بحسب آن چيز است مثلا فساد نماز همان بطلان آن است كه نقصان در بعض شرايط و اجزاء آن و صحيح بجا نياوردن آنها باشد چنانچه فساد در كليه عبادات همين است و فساد در معامله نيز بطلان آنست بطورى كه سبب حصول
هامش
( 1 ) . سوره اعراف آيه 164