تا حدّى غير مقدور شده است ولى با اينوصف نبايد ترك امر بمعروف و نهى از منكر نمود و باندازهء كه مقدور و ميسور است بايد بواسطه امر بمعروف و نهى از منكر جلوگيرى نمود كه گفتهاند « الميسور لا يسقط بالمعسور » « 1 » « و ما لا يدرك كلّه لا يترك كلّه » « 2 » و سزاوار است كه انسان ابتدا به خود كند و سپس خانواده و عشيره و رفقاء و همسايگانرا هر اندازه ميتواند امر بمعروف و نهى از منكر نمايد
( اشكال )
چنانچه گفته شد يكى از شرايط امر بمعروف و نهى از منكر احتمال تأثير است و با قطع بعدم تأثير واجب نيست و مورد آيه از اين قبيل است زيرا منافقين علاوه بر اينكه دست از افساد برنميدارند خود را مصلح ميدانند چنانچه مضمون آيه است
( جواب )
براى دفع اين اشكال وجوهى ميتوان ذكر نمود : .
1 - وظيفه خداوند و انبياء غير از ديگران است بايد براى همه افراد حقايق را بگويند و تكاليف آنها را گوشزد كنند خواه بپذيرند يا نپذيرند چنانچه آيات قرآنى در شرح حال انبياء سلف با اقوامشان ناطق به اين معنى است 2 - بسا با علم بعدم تأثير گوشزد ميكنند براى اينكه حجت تمام شود و عذرى براى آنها باقى نماند مانند اكثر مكالمات حضرت ابا عبد اللَّه الحسين عليه السّلام با لشگر كربلا در روز عاشورا 3 - احتمال تأثير در عده كمى حتى يك نفر ، براى وجوب امر بمعروف و نهى از منكر كافى است و نميتوان گفت كه احتمال تأثير در احدى از منافقين برده نميشده
هامش
( 1 ) فرائد شيخ
( 2 ) فرائد شيخ