3 - خداوند در قرآن مجيد ميفرمايد
جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
« 1 » و از اينكه زياده بر آنچه مجرم گناه نموده او را مكافات كنند نهى فرموده ، و چگونه خودش كسى را كه مدتى معصيت كرده ( و لو يك عمر و يك دهر باشد ) در عذاب مخلّد ميدارد ؟
( جواب )
عذاب مترتب بر ملكات رذيله و صورت شقاوتى است كه انسان بواسطه اعمال زشت و طغيان در نافرمانى و كفر و شرك و عناد براى وى حاصل و ثابت مىشود و چون اين ملكه و صورت عاريتى و قابل زوال نيست بلكه اگر فرض شود تا ابد چنين انسانى ادامه حيات دهد ، اين ملكه ثابت و مستدام خواهد بود لذا عذاب آنها دائم و هميشگى است .
4 - دلالت آيات و اخبار بر خلود مورد اعتراف ما است ولى خلف وعيد قبيح نيست و خداوند با آن سعه رحمت ، و سبقت رحمتش بر غضب از مخلّد نمودن اهل دوزخ در عذاب درميگذرد ، بخلاف خلف وعد كه قبيح است ،
( جواب )
اولا در بسيارى از آيات و اخبار ، از خلود خبر ميدهد نه اينكه توعيد و تهديد نمايد و اگر خلود نباشد كذب لازم آيد « و من اصدق من اللَّه قيلا » و ثانيا خلف وعيد حسن است در موردى كه قابليت رحمت باشد ولى اگر قابليت نباشد خلف وعيد هم بجا نخواهد بود .
5 - آياتى كه دلالت بر خلود دارد مقيّد است مانند آيه شريفه
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ
« 2 » ( و اما كسانى كه شقاوت را اختيار كردند پس در آتش براى آنها بانك و فرياد است در حالى كه جاودانند در آن مادامى كه آسمان و زمين برقرار است ) و اين آيه آيات
هامش
( 1 ) . سوره شورى آيه 38
( 2 ) . سوره هود آيه 109