جواب
افعال الهى از روى قدرت و اختيار و موافق حكمت و مصلحت و البته حادث است ولى لازم نيست انتهاء داشته باشد زيرا اگر حكمت و مصلحت دائمى شد فعل كه تابع آنست نيز دائمى خواهد بود ، بنا بر اين اگر امرى اقتضاء دوام ثواب يا دوام عقاب داشته باشد ثواب يا عقاب دائمى مترتب بر آن خواهد بود ، و اين مطلب در محل خود ثابت شده كه عقايد و اخلاق انسان در دار دنيا قابل تغيير و تبديل است مادامى كه بحدّ ملكه راسخه نرسد ولى پس از مردن ديگر قابل تغيير نيست و با همان ملكهاى كه از دنيا رفته ثابت و مستدام ميماند
وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى
« 1 » و لذا ثواب يا عقاب او هم دائمى خواهد بود و از اينجهت فرمودند
اليوم عمل و لا حساب و غدا حساب و لا عمل
و فرمودند
( الدنيا مزرعة الاخرة )
يعنى دنيا كشتزارى است كه هر بذرى در آن بپاشى در آخرت درو خواهى كرد و هر چيزى كه از مرحله قابليت بفعليت رسيد ديگر قابل تغيير نخواهد بود ، اعاذنا اللَّه من هوان الدنيا و عذاب الاخرة
هامش
( 1 ) . سوره بنى اسرائيل آيه 72