« جواب »
قياس تعذيب مردم با تعذيب الهى قياس مع الفارق است ، زيرا غرض مردم از شكنجه تشفى دل و يا منافع ديگرى است و وقتى غرضشان حاصل شد سير يا خسته ميشوند و ملامت ديگران براى اينست كه شخص معذب را مستحق اين مقدار عذاب نميدانند ، ولى خداوند براى تشفى يا منافع ديگرى بنده را عذاب نميكند زيرا او غنى بالذات و از اين حالات و عوارض منزّه و مبراست و تعذيب او هم به مقدار استحقاق بنده است ، بنا بر اين اگر بنده مستحق عذاب ابدى باشد عذابش عين عدل و موافق حكمت خواهد بود .
2 - خداوند در دنيا دعاء را اجابت و توبه را قبول مىكند چگونه در آخرت كه مقام ظهور رحمت است دعا را اجابت نكند و توبه را نپذيرد ؟
« جواب »
اولا در قرآن مجيد ميفرمايد
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَ لَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفَّارٌ
« 1 » ( توبه نيست براى كسانى كه اعمال بد را مرتكب ميشوند و هنگامى كه يكى از آنها را مرگ حاضر شد گويد اكنون توبه كردم ، و همچنين توبه نيست براى كسانى كه ميميرند در حالى كه كافرند ) و ثانيا قبول توبه وجوب عقلى ندارد بلكه وعده الهى است كه توبه را قبول ميفرمايد و اين وعده مربوط به دنيا است نه آخرت .
و ثالثا اعمال سيّئه كه انسان با آنها از دنيا ميرود ملكه او ميگردد و ديگر قابل تغيير نيست و از اينجهت خداوند ميفرمايد
وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ
« 2 » ( و اگر برگردند البته به طرف همان چيزهايى كه از آنها نهى شده بودند بازگشت ميكنند )
هامش
( 1 ) . سوره نساء آيه 22
( 2 ) . سوره انعام آيه 28