گفتهاند طبع دوزخيان پس از مدتى آتشى مىشود و مانند ملائكه عذاب ديگر از آتش متأذّى نميشوند .
ولى اين گفتار هم پايه و اساسى ندارد و نصوص آيات شريفه قرآن و اخبار كثيره بر خلاف آن قائم است مانند آيه شريفه
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ
« 1 » و غير ذلك از آيات و اخبار كه در محل خود ذكر خواهيم نمود .
سؤال
با اين نصوص آيات و اخبار كه در مورد عذاب و خلود و تسرمد دوزخيان وارد شده چرا بعضى از حكماء و عرفاء منكر عذاب قيامت يا خلود و تسرمد آن شدهاند ؟
جواب
آنچه به نظر ميرسد اينست كه اينان يك اصل موضوعى نزد خود مسلّم داشته و هر چه منافى آن باشد تأويل و توجيه ميكنند و آن قول بوحدت وجود غلطى است كه ميگويند وجود موجودات متكثره منشعب از وجود حقند و بالاخره باصل خود برميگردند و روى اين اصل براى اصل عذاب يا خلود و تسرمد آن توجيهاتى ميكنند ولى اين نوع وحدت وجود كه مستند بطايفهء از صوفيه است گفتارى بسيار سخيف و نابجاست و امّا كلام در وحدت حقيقت وجود و مقول بتشكيك بودن آن بحث وسيع و دامنهدارى است كه در حكمت الهى مورد تحقيق و تدقيق قرار داده شده و شايد در محل مناسبى بتوانيم در اطراف آن بيان مختصرى بنمائيم .
سؤال
تعذيب و انتقام از افعال الهى است و فعل لا بد بايد محدود باشد و اول و آخرى داشته باشد و اين با خلود نميسازد ؟
هامش
( 1 ) . سورة نساء آيه 59