نباشد چنانچه ميفرمايد
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ
« 1 » ( آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريديم ، و شما بسوى ما بازگشت نميكنيد ) معلوم است كه اين فايده راجع بذات حق جلّ و علا نميباشد زيرا او غنىّ بالذّات و واجد جميع كمالات است و نقصى در ساحت قدس او نيست تا بواسطه خلقت موجودات تكميل نمايد و موجودات ديگر نيز بمقتضاى آيات بسيار براى استفاده بشر آفريده شدهاند چنانچه ميفرمايد
أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
« 2 » و
سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً
« 3 » و
سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ
، « 4 » و غير اينها از آيات ديگر پس غرض از خلقت افاضه فيض و ايصال نفع و فايده بشر است ، و آن فيض كه غرض اصلى و غايت حقيقى از خلقت است نميشود همين نعم و منافع دنيوى باشد زيرا نعم و لذات اينعالم اوّلا آميخته بآلام و مصائب است و ثانيا تحصيل اكثر آنها احتياج به زحمت بسيار و خون دل بيشمار دارد و ثالثا دوام و ثبات ندارد پس ناچار انسان براى عالمى آفريده شده كه منافع و نعم و لذّات آن خالى از اين نواقص و عيوب باشد و البته وصول به آنها احتياج بهدايت راهنمايى دارد كه راه وصول به آنها را بداند و پيداست كه جز خالق و آفريدگار عوالم وجود كسى از آن آگاه نميباشد و لذا خداوند براى هدايت و ايصال بنعم باقيه اخروى دو دستگاه قرار داده يكى دستگاه هدايت تكوينى و يكى دستگاه هدايت تشريعى ، هدايت تكوينى عبارت از اعطاء عقل است كه مميّز خير و شرّ و نفع و ضرر و سعادت و شقاوت و سود و زيان و حسن و قبح است و در حقيقت رسول و پيغمبر باطن مىباشد و هدايت تشريعى عبارت از ارسال رسل و انزال كتب و جعل احكام است كه خداوند انسان را بوسيله آنها بجميع منافع دنيوى و اخروى دلالت مىكند و از مضارّ
هامش
( 1 ) . سوره المؤمنون آيه 117
( 2 ) . سوره لقمان آيه 29
( 3 ) . سوره جاثيه آيه 12
( 4 ) . سوره نحل آيه 12