1 - مجموع آنچه بر پيغمبران از جانب حق نازل شده
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ
« 1 » ( دين در نزد خدا اسلام است ) 2 - اطاعت و عمل بامور دينى ،
أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ
« 2 » ( آگاه باشيد كه اطاعت و عمل خالص براى خداست ) 3 - حساب
ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ
« 3 » ( اين حساب راستى است ) و در بعض اخبار دين در آيه شريفه
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
به حساب تفسير شده چنانچه قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده « 4 » 4 - جزاء
إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ
« 5 » ( محققا جزاء واقع شدنى است ) و اكثر مفسرين دين را در آيه شريفه جزاء تفسير كردهاند يعنى مالك روز جزاء ، روزى كه مردم جزاء ايمان و كفر و ملكات حسنه و سيّئه و اعمال نيك و بد خود را مىيابند الناس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخير و ان شرا فشر « 6 » و اصل جعل روز قيامت براى جزاء اعمال بندگان است چه آنكه در دنيا هر كسى جزاء كامل و مستوفي كردار نيك يا بد خود را نمىيابد و وجه تخصيص مالكيّت حق بروز جزاء ( با اينكه خداوند مالك دنيا و آخرت است ) شايد از اينجهت باشد كه در دار دنيا سلاطين و متنفذين بحسب ظاهر مالكيّتى براى خود قائل بوده و مردم را مورد مؤاخذه قرار داده و نيك و بد آنها را بحسب قوانين موضوعه خود پاداش ميدهند و روز قيامت اين مالكيّتهاى اعتبارى ساقط مىشود و مالكيّت مطلقه حق بروز و ظهور مينمايد و جز حضرت حق احدى مالكيّتى
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران آيه 17
( 2 ) . سوره زمر آيه 3
( 3 ) . سوره الروم آيه 29
( 4 ) . نقل از آلاء الرحمن ص 55
( 5 ) . سوره و الذاريات آيه 9
( 6 ) . ( مردم باعمال خود جزاء داده ميشوند اگر عملشان خوبست جزاى خوب دارند و اگر عملشان بد است جزاى بد )