« 1 » و در سامى فى الاسامى اين هر دو لغت به زبان سريانيست .
آبشخور
- [ بمد الف و كسر باء ] بمعنى جوى و رودخانه باشد و بمعنى نصيب و قسمت و آب خورش نيز آمده . مثال معنى اول خلاق المعانى گويد :
شعر
هر كجا باز سر رايت تو سايه فكند * كبك و شاهين بهم آيند سوى آبشخور
مثال معنى دوم خواجه حافظ گويد :
شعر
ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما * بخت بد تا بكجا مىبرد « 2 » آبشخور ما
اختر
- فال و ستاره باشد . مثال معنى دوم « 3 » را فردوسى فرمايد :
شعر
يكى اخترى گفت ز ان پس به راه * كزينسان ببرم سر ساوه شاه
و رايت را نيز گويند . مثالش هم او « 21 » گويد :
شعر
بتازيد كايد بنزديك شاه * چو تركان بديدند اختر به راه
و هم او فرمايد « 21 » :
شعر
چنين گفت هومان كه اين اخترست * كه نيروى ايران به دو اندرست
اسكدار
- « 22 » [ بفتح « 4 » همزه و ضم كاف با دال مهمله ] قاصدى كه در هر منزلى به جهت او اسبان آسوده باز دارند كه او بسرعت رود و آن را يام نيز گويند . مثالش حكيم عنصرى گويد :
شعر
تو گويى ز اسرار ايشان همى * فرستد به دو آفتاب اسكدار
اما در سامى فى الاسامى مسطورست كه « اسكدار خريطة الفيج يضع فيه الكتب » ، يعنى اسكدار كيسهء پيك است كه در آن مكتوبات گذارد و اين معنى نيز ببيت مذكور مناسبت دارد .
استبر
- [ بكسر همزه و سكون سين مهمله و فتح تاء ] بمعنى گنده و غليظ باشد . حكيم دقيقى فرمايد :
بيت
دو بازويش استبر و پشتش قوى * فروزان ازو فرهء ايزدى
ابرشهر
- « 5 » نام اصلى نيشابور باشد .
آسمار
- [ بمد الف و سكون سين مهمله ] آس باشد كه مورد نيز گويند .
ار
- از براى شرطست « 6 » بمعنى اگر . چنان كه حكيم سنائى فرمايد :
شعر
كم مباش از برهمن در حق حق ار مؤمنى * كز پى تصديق باطل تن ببرد بر همن
و ديگر ارهء درودگران . مثالش شهنامه :
شعر
چو خستو نيايد نبندد كمر * ببرم ميانش به برنده ار
ايضا منه « 23 » :
شعر
نه من بيش دارم ز جمشيد فر * كه ببريد بيور ميانش به ار
بيور
نام ضحاكست . و در فرهنگ بمعنى ثفل دانه كه ازو روغن گرفته باشند نيز آمده .
افدر
- [ به وزن صفدر ] برادرزاده و خواهر زاده بود . بو شعيب گويد :
سلسله جعدى بنفشه عارضى * كت سياوش افدرو پرويز جد « 7 »
و در فرهنگ بمعنى برادر پدر « 24 » نيز آمده
هامش
( 1 ) از اين پس از « س » است تا پايان مطلب .
( 2 ) « ن » : مىكشد .
( 3 ) « س » اول ( و ظاهرا اين مثال براى اخترى بمعنى ستارهشناس بايد باشد : نه اختر بمعنى ستاره ) .
( 4 ) « ن » « ط » : بفتح و ضم همزه ؛ « الف 2 » : بفتح همزه و ضم او 40 « ن » : كنده غليظ بود .
( 5 ) اين لغت از « س » و « الف 2 » است .
( 6 ) از اينجا تا پايان شعر سنائى از « س » است .
( 7 ) « الف 2 » در حاشيه افزوده : در مظالم بنزد معدلش - چه غريب و چه خويش و چه افدر .
( 21 ) يعنى : فردوسى .
( 22 ) در برهان قاطع با كاف فارسى است يعنى : اسگدار . و گويد بكسر و ضم اول نيز آيد .
( 23 ) يعنى : فردوسى .
( 24 ) يعنى : عم .