آذر
- آتش . و مدت ماندن آفتاب در برج قوس كه فارسيان يك ماه شمرند و آن از ماههاى خزانست و نيز نام روز نهم از ماه . مثال معنى اول و دوم مسعود سعد سلمان فرمايد :
شعر
اى ماه رسيد ماه آذر * برخيز و بده مى چو آذر
مثال معنى سوم هم او « 21 » گويد :
شعر
اى خرامنده سرو و تابان ماه « 1 » * روز آذر مى چو آذر خواه « 2 »
و به اين معنى [ بضم ذال ] نير به نظر رسيده و نام « 3 » فرشتهاى نيز باشد كه بر نير اعظم موكلست و تدبير امور [ و ] مصالحى كه در روز آذر و در ماه آذر واقع شود به او متعلق است و در فرهنگ از زند نقل مىكند كه اين لغت بجميع معانى مذكور بضم دال مهمله صحيح است .
انبار
- دو معنى دارد : اول كود كه به جهت قوت بزراعت « 4 » كنند . شاعر گويد در هجو حيدر كلوج :
بيت
شعر رنگارنگ از طبع كج حيدر كلوج * همچنان سر مىزند كز تودهء انبار « 5 » گل
دوم بمعنى فرو ريختن خانه و ديوار و امثال آن باشد . مؤيد اين معنى شمس طبسى گويد :
شعر
زمين كردار با من گر نباشد آسمان خاكى * در انبارم بسيل اشك زرين هفت بنيانش
و بمعنى خانهاى كه در آن غله و امثال آن جمع كنند عربيست . و بكسر همزه مخفف اين بار باشد . مثالش شيخ نظامى فرمايد :
شعر
بانعام خودم دل خوش كن انبار * كه انعام تو بر من هست بسيار « 6 »
اندايشگر
- كاهگل كننده باشد .
آموزگار
- [ بكاف فارسى ] . معلم و آموزنده را گويند . شيخ سعدى گويد :
شعر
دولت جان پرورست صحبت آموزگار * خلوت بىمدعى سفرهء بىانتظار .
آچار
- چيزى كه از آن ترشى سازند و با طعام خورند . امير خسرو گويد :
شعر
درويش بعشق جو و از حلق تو ناچار * لقمه نرود زير گر آچار نيابى
« 7 » و بمعنى آميخته و ضم كرده نيز آمده . چنان كه ناصر خسرو گويد :
شعر
بر شوره مريز آب خويش ايرا * نايدت « 8 » به كار چون بيا غارد
ديويست جهان كه زهر قاتل را * در نوش بمكر خويش آچارد « 9 »
و در فرهنگ بمعنى زمين پر شكسته و پست و بلند آورده و به اين بيت فخر گرگانى تمسك نموده :
شعر
زمينى نيست در عالم سراسر * ازين پژمردهتر زين بس عجيبتر
چگونه جاى باشد صعب و دشوار * يكى دريا دگر آچار و كهسار
استير
- [ بسين مهمله و تاى قرشت به وزن تدبير ] در نسخهء حكيم اسدى بمعنى شش درم و نيم باشد - و بحذف همزه « 22 » نيز آمده .
انگار
- [ بفتح همزه با كاف فارسى ] يعنى پندارنده و تصور كننده . و بمعنى امر به اين معنى نيز آمده . مثال معنى اخير خيام گويد :
هامش
( 1 ) « س » : اى خردمند سير تابان ماه ، نسخ ديگر : اى خردمند سرو تابان ماه . ( متن از ديوان مسعود سعد است ) .
( 2 ) « الف 2 » : بجاى اشعار مسعود سعد در حاشيه آورده : مثالش عبد الواسع گويد :ز تو باغ گردد شكفته بآذر * ز تو راغ گردد كسفته ( كذا ) بنيسان. ( 3 ) دنبال مطلب تا پايان از « س » است .
( 4 ) « ن » : زراعت .
( 5 ) « س » :
توده و انبار ( متن از « ن » است )
( 6 ) « غ » و « الف 2 » افزودهاند : ارزهگر . با كاف فارسى مفتوح به وزن پرده در در نسخهء ميرزا بمعنى كجانديش باشد . ( اما در برهان قاطع به اين معنى نيامده است .
( 7 ) « ن » : از اين پس را ندارد در « س » نيز از اينجا تا پايان مطلب بدنبال معنى و شاهد لغت آموزگار آورده شده است ) .
( 8 ) در اصل : بايدت . ( متن از ديوان ناصر خسروست ) .
( 9 ) مصراع دوم در ديوان ناصر خسرو ( چاپ تهران ) چنين است : در نوش بمكر مىبياچارد .
( و دو بيت متن ما در ديوان ناصر خسرو بدنبال يكديگر نيز نيستند و چند شعر ميانشان فاصله است ) .
( 21 ) يعنى : مسعود سعد .
( 22 ) يعنى : ستير .