دوك كه ريسمان در آن افتد در وقت رشتن ، چوژهء دوك گويند . مثال معنى اول را فردوس [ زرين مطربه گويد ] « 1 » :
بيت
شاها ز تو غورى بلباسات بجست * مانندهء چوژه از كف خات بجست
از اسب پياده گشت و رخ پنهان كرد * پيلان به تو شاه داد و ز مات بجست
چفده
- [ به فاء ] به وزن و معنى چفتهء مرقوم اما بمعنى دوم « 21 » .
چوبينه
- [ بضم جيم و كسر باء و فتح نون ] مرغى باشد صحرائى كه بمرغ خانه ماند و به عربى كروان خوانند [ بفتح كاف و راى مهمله و بعد از راء واو ] و در فرهنگ نام مرغيست كه كاروانك نيز گويند . و نيز لقب بهرام چوبين باشد . مثال اين معنى شيخ نظامى گويد :
بيت
چو چوب دولت ما شد بر آور * مه چوبينه شد چوبين بخاور « 2 »
و نيز بمعنى آنچه از چوب سازند آيد « 22 » چنان كه شيخ فيضى فرمايد :
بيت
وه چكنم با قلم ره گراى * باديهء « 3 » آتش و چوبينه پاى
چيره
- يعنى غالب و مستولى . « 23 » مثالش امير خسرو فرمايد :
بيت
چيره شديم ما بگنه « 4 » برز عشق آنك « 5 » * صدره بغمزه توبهء ما را تباه كرد
چنه
- [ بكسر ] چينه باشد . « 24 » مثالش شاعر گويد :
بيت
طوطيان چمن بجاى چنه * لعل و مرچان گرفته در منقار
و شاه ناصر خسرو نيز گويد :
بيت
مرغ چو بر دام و بر چنه نظر افكند * بخت بد آنگه بخاردش رگ بسمل
چغنه
- [ بغين معجمه به وزن شحنه ] نام سازيست در فرهنگ و به اين بيت امير خسرو تمسك نموده :
بيت « 6 »
بيا مطرب آن چغنه كز يك فغان * كشد زاهدان را بدير مغان
و [ بضم جيم ] بمعنى گنجشك آورده . پوربهاى جامى گويد :
بيت
شوم چون بوم و گرسنه چون زاغ * خرد چون چغنه سست چون كوتر
چانه
- [ بفتح نون ] آن خمير كه گرد « 6 » كرده
هامش
( 1 ) « س » « الف » : فردوسى .
( 2 ) « س » : مخاور .
( 3 ) « س » : باديدهء .
( 4 ) « س » : بگينه .
( 5 ) « س » « ن » :
آنكه .
( 6 ) كلمه در « س » نيست .
( 21 ) يعنى بمعنى خميده .
( 22 ) در برهان معنى روپاك سرخ دارد و اين معنى را ندارد .
( 23 ) در برهان معنى شجاع و دلاور و بهندى دستارى كه بر سر پيچند نيز دارد .
( 24 ) در برهان بفتح اول مخفف چانه نيز دانسته شده است .