مع الدال
چرد
- [ به وزن مرد ] آنچه آستانهء در « 1 » در آن نهند « 21 » . مثالش شاعر گويد :
بيت
ابا بيلور چند مردان مرد * كه جويند مر گنج را زير چرد « 2 »
چرغند
- [ به راى مهمله و غين معجمه .
به وزن فرزند ] چراغ و چراغدان و همان چرغند « 3 » مرقوم [ بجيم تازى « 4 » « 22 » ] در نسخهء ميرزا .
چمند
- [ به وزن سمند ] اسب كاهل باشد و در فرهنگ [ به جيم تازى ] آورده بمعنى مطلق كاهل « 5 » .
چندفند
- [ بفتح جيم و فاء ] بيم و نهيب باشد كه بر مردم افتد ، كذا فى التحفه .
چند
- يعنى عدد غير معين و نيز بمعنى چه آيد چنان كه « 6 » شيخ سعدى فرمايد :
بيت
مهيا كن روزى مار و مور * و گر چند بىدست و پايند و زور
و در فرهنگ بمعنى هر چند نيز آمده « 23 » و به اين بيت شرف شفروه متمسك شده :
بيت
پيك گمان در جناب وادى قدسش * چند دويده نديده هيچ كرانرا
مع الذال
چكاد
- سر كوه را گويند . مثالش شهنامه :
بيت
بيامد همى ديده بان از چكاد * كه آمد سپاهى ز ايران چو باد
و ديگر بمعنى ميان سر باشد . « 24 » مثالش شاعر گويد :
بيت
گر خدو را بر آسمان فكنم * بيگمانم كه بر چكاد آيد
و آن را تار و تارك و ترنگ و هباك و كاج « 7 » نيز گويند .
چنبد
- [ بضم جيم ] يعنى جست و خيز كند و بمعنى گريز « 8 » نيز آيد . مثال معنى اول مولوى مثنوى گويد :
بيت
حلقه حلقه بر او رقص كنان دست زنان * سوى او چنبد هر يك « 9 » كه منم بندهء او
مثال معنى دوم ازرقى گويد :
بيت
چنان گريزد دشمن ز شير رايت او « 10 » * كه از نهيب بچنبد فلك به شكل شكال
هامش
( 1 ) كلمه از « غ » است .
( 2 ) « ب » : گنج زر راز چرد ؛ « س » . . . چرخ .
( 3 ) « س » : چرغند .
( 4 ) دو كلمه از « غ » است .
( 5 ) « س » « الف » : كاهل باشد .
( 6 ) اصل : چنانچه .
( 7 ) كلمه از « ن » است . و هباك در برهان هباك نيز آمده است .
( 8 ) « س » : گريختن .
( 9 ) « س » « الف » : گويد .
( 10 ) « س » : تو .
( 21 ) در برهان بمعنى آستان در خانه و بفتح اول و ثانى مشدد بمعنى عربده و جنگ و با ثانى مخفف رنگى مايل بسرخى مخصوص به اسب و استر و الاغ .
( 22 ) يعنى رودهء گوسفند بمصالح پر كرده .
( 23 ) و معنى مساوى و برابر نيز دارد .
( 24 ) در برهان بمعنى سپر نيز هست .