پيچند « 21 » . مثال اين معنى خلاق المعانى گويد :
بيت
گردد چو روى توز كمان پشت « 1 » پاى آن * كو را شود ز ناوك سرما نگار پاى
تحرمز
- [ به حاء و راى مهملتين . به وزن تسلسل ] در مؤيد و ديگر نسخ بمعنى حرامزدگى باشد و گفتهاند كه اين لفظ موضوع پارسيانست مشتق از حرام زاده .
تاز
- بمعنى فرومايه باشد كه عرب آن را سفله خوانند و بمعنى تاختن و دويدن نيز باشد چنان كه شيخ نظامى گويد :
بيت
ز بار گران خوشه خم گشته بود * تك و تاز نخجير كم گشته بود
و بمعنى تاخت و دو « 2 » نيز آمده و از بيت مرقوم اين معنى نيز مستنبط مىشود . و بمعنى تا زنده و بتاز كه امر باشد نيز آمده . كذا فى الادات بمعنى اول سراج الدين راجى گويد :
بيت
برق تازى كه ماند از تك او * برق را پاى در گل حيرت
مثال معنى دوم لامعى جرجانى گويد :
غلام تو شده عالم چنان كه خواهى دار * براق تو شده گردون چنان كه خواهى تاز
و بمعنى امردى كه با فساق مجالست كند نيز باشد « 22 » . مثالش حكيم اوحدى فرمايد :
بيت
چه وفا خيزدت « 3 » ز تاز و جلب * يارى از روشنان چرخ طلب
تازباز
- غلامباره « 4 » را گويند . مثالش استاد روحى فرمايد :
شعر « 5 »
بگرفتمش مهار و شدم بر فراز او * چونان كه تاز باز شود بر فراز تاز
تز
- [ بفتح ] همان تر مرقوم ، كه در باب راء گذشت ، مثالش استاد رودكى گويد :
بيت
چون لطيف آيد بگاه نوبهار * بانگ رو دو بانگ كبك و بانگ تز
و ديگر بمعنى دندانهء كليد نيز باشد . « 23 » مثالش « 6 » شاعر گويد « 24 » :
بيت
دهگان بىدهست و شتربان بىشتر * پالان بىخرست و كليد تهى ز تز « 7 »
تموز
- [ بفتح تاء ] ماه دوم « 25 » تابستان از سال « 8 » روميان . مثالش شيخ سعدى گويد :
شعر « 5 »
عمر برفست و آفتاب تموز * اندكى مانده خواجه غره هنوز
تركتاز
- تاخت آوردن « 9 » بود بر سبيل غارت و بمعنى جولان نيز آمده . مثالش حكيم سنائى گويد :
بيت
تركتازى كنيم و بر شكنيم * نفس زنگى مزاج را بازار
هامش
( 1 ) « ن » : سست ؛ « س » : تست . ( متن از « ب » است ) .
( 2 ) « س » : رو ( متن از « ب » است ) .
( 3 ) « س » : خيزت . ( متن از « ن » و « ب » است ) .
( 4 ) « س » : غلامپاره « ن » : غلام پاوه : ( متن از « ب » است ) .
( 5 ) كلمه از « ن » است .
( 6 ) كلمه از « ن » و « ب » است .
( 7 ) ( يا : كليدان بىتزه )
( 8 ) « س » : از سال دوم .
( 9 ) « ب » : تاختن .
( 21 ) در برهان بمعنى شهرى باهواز و شهرى نزديك كوفه بروايتى . و تاخت و تاراج و جمع كننده و بر آورنده و كشنده و امر به اين معانى نيز هست .
( 22 ) در برهان بمعنى سگ تازى نيز هست .
( 23 ) در برهان بمعنى كل و كچل يعنى ، سرى كه زخم يا جاى زخم در آن باشد نيز هست .
( 24 ) اين شعر از لبيبى است .
( 25 ) كذا . در برهان نام ماه اول تابستان است و ماه دهم از سال روميان و بودن آفتاب در برج سرطان .