بخس
- [ بفتح باء و سكون خاى معجمه ] پژمرده و فراهم شده را گويند از زحمتى يا از سببى ديگر . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت
چون جان ندهد دشمن اين شاه ببدروز * زينسان كه دلش گشت ز آسيب فنا بخش
و در تحفه بمعنى عشوه و گداز و رنج نيز آمده و بمعنى مزروع بىآب حاصل آمده نيز باشد . و پوستى كه تبش آتش به آن رسد و چين چين « 1 » شود ، گويند بخسيد و به عربى بمعنى قيمت اندك باشد .
برس
- [ بضم باء و سكون راى مهمله ] ثمر سرو كوهيست و ورس نيز گويند . كذا فى المؤيد .
بس
- [ بضم باء ] سيخى كه كباب بر آن كشند و بلسك نيز گويند و به عربى سفود « 2 » خوانند . [ بفتح سين مهمله و ضم فاء ] .
بررش
- يعنى بپرس « 3 » . مثالش شاه ناصر خسرو فرمايد :
بيت
بررس كه چه بود نيك آن اسما « 4 » * منكر بدروغ عامه و غوغا
و اديب صابر نيز فرمايد :
بيت
گر نيست مر ترا ز دل و صبر من خبر * بررس ز چشم مست « 5 » و ميان نزار خويش
بوس
- بمعنى بوسه باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
شعر
شهنشهى كه فلك از براى حشمت خويش * دهد ز راه ادب خاك درگهش را بوس
و بمعنى بوسنده . و امر ببوسيدن نيز آمده .
بلوس
- [ بلام . به وزن عروس ] شخصى را گويند كه بچرب سخنى « 6 » مردم را از راه برد .
مثالش شمس فخرى گويد :
شعر
بچابلوسى خود را همى كند بركار * ولى نكو نبود كار چاپلوس و بلوس « 7 »
بلكس
- [ بكسر باء و كاف و سكون لام ] سر ديوار باشد . و بجاى [ باء نون « 21 » ] نيز آمده .
بيوس
- [ بياى حطى ، به وزن عروس ] طمع و اميد باشد به چيزى از هر نوع كه باشد . مثالش حكيم انورى گويد :
بيت
گربهء به بيوس نتوان بود * هم درين بيشه بود « 8 » شير عرين
و هم او « 22 » فرمايد :
بيت
به بيوسى از جهان دانى كه چون آيد مرا * همچنان كز پار گين كردن اميد كوثرى
و ابن يمين نيز گويد :
بيت
هر كرا همت بلند بود * راه يابد به منتهاى بيوس
و در نسخهء حليمى بمعنى تواضع و چاپلوسى نيز آمده .
باذغس « 9 »
- [ به سكون ذال معجمه « 10 » و كسر غين ] مخفف باذغيس مرقوم - و در تحفه بمعنى بادگير باشد .
بالبوس
- [ به سكون لام و ضم باء ] در نسخهء ميرزا ولايت قندهار باشد .
برنوس
- [ به راء مهمله و نون ، به وزن افسوس ] و برونوس « 11 » هر دو در نسخهء ميرزا
هامش
( 1 ) « س » : وجين جين ؛ « ب » : چين چين .
( 2 ) « س » : سقود .
( 3 ) « س » : پىرس .
( 4 ) « س » : بررس كه چگونه بود نيك از آن اسما ؛ « ن » : بنگر . . . از آن اسما ؛ « ب » : . . . از آن اسما . ( متن از ديوان ناصر خسرو چاپ تهرانست ) .
( 5 ) « س » : تنك . ( متن از « ب » است ) .
( 6 ) « س » : بجرب . . . ؛ « ب » : . . . سخنى را .
( 7 ) « س » : چاپلوس بلوس ( متن از « ن » است ) .
( 8 ) كلمهء بود در « س » نيست .
( 9 ) اصل : بادغس .
( 10 ) بجز « ن » : دال مهمله .
( 11 ) « س » :
برنوس .
( 21 ) يعنى : نلكس .
( 22 ) يعنى : انورى .