كاناز : بن « 1 » خوشهء رطب [ باشد ] . رودكى گفت :
بيت
من بدان آمدم به خدمت تو * تا برآيد رطب ز كانازم
كندز [ كاندز ( ؟ ) ] « 2 » : « كهن دز » « 3 » بود يعنى حصار كهنه « 4 » . رودكى گفت :
بيت
گه بدان كندز « 5 » بلند ، نشين * گه درين بوستان و چشمگشاى « 6 »
كراز : « 7 » كوزهء سر تنگ بود و بتازى « قله » گويند و بعضى « سطيحه » خوانند و غالبا با مسافران باشد . فاخرى گفت :
بيت
با نعمتى تمام بدرگاهت آمدم * امروز با كرازى « 8 » و چوبى همىروم
كريز : « 9 » فريفته « 10 » باشد . رودكى « 11 » گفت :
بيت
همى برآيم با آنكه برنيايد خلق * و برنيايم با روزگار خورده كريز
كروز : « 12 » طرب و شادى باشد . خسروى گفت :
بيت « 13 »
چون دل بادهخوار « 14 » گشت جهان * با نشاط و كروز و خوشمنشى « 15 »
كشاورز : برزگر « 16 » باشد . فردوسى « 17 » گفت :
بيت « 18 »
كشاورز و دهقان سپاهى شدند * دليران سزاوار شاهى شدند
كنز و كناز : « 19 » بمعنى « كاناز » باشد يعنى بن خوشهء رطب « 20 » . رودكى گفت :
بيت
جهانا همانا ازين بيگناهى « 21 » * گنهكار ماييم « 22 » و تو بيكنازى
كوز : چفته بود « 23 » يعنى خميده . آغاجى گفت :
بيت
دلم پر آتش كردى و قد و قامت كوز « 24 » * فراز نامده هنگام مردميت هنوز
( و حكيم قطران گفت [ بيت ]
كوز گردد بر سپهر از عشق او هر ماه ماه * خون دل هر شب كندزى چشم من صد راه راه
و سوزنى گفت : [ بيت ]
گفتم كه ايا با تو دلم چون قد تو راست * چون زلف تو پشت من اندر غم تو كوز )
كينتوز : كينهخواه باشد . سوزنى گفت :
بيت « 25 »
تا بود در سينهء من رسته « 26 » مهر خدمتت * دهر كين تو زنده « 27 » كى بيند به چشم كين مرا
هامش
( 1 ) - ك : « بن » ندارد
( 2 ) - ك : « كندز - حصار كهنه باشد »
( 3 ) - ط : زز
( 4 ) - د : « يعنى حصار كهنه » ندارد
( 5 ) - ط : كه دز
( 6 ) - ط : و چشمگشا
( 7 ) - ك : « كراز - كوزهء سر تنگ و سطيحه نيز گويند و بتازى قله و آن همراه مسافران است »
( 8 ) - د : كرازو ( در حاشيه مانند متن ) / ط : كرارى و چربى
( 9 ) - در هر سه نسخه « كريز » با ياى به دو نقطه آمده و نيز « لف 168 » اما چون اين لغت پيش از لغت « كروز » ضبط شده طبق قاعده بايد حرف سوم آن باء بيك نقطه يا « پى » باشد
( 10 ) - ط / د : فريضه ( دهخدا در حاشيه : فريسه )
( 11 ) - ك : اسم شاعر را دارد ولى شعر شاهد را ندارد
( 12 ) - ط / ك : فروز
( 13 ) - ك :
شاهد را ندارد
( 14 ) - ط : پارهخوار
( 15 ) - ط : خوشمنشين / د : خموشمنشى ( متن از دهخدا و « لف 175 » )
( 16 ) - ط : برزنكو
( 17 ) - د : فردوى
( 18 ) - ك : مثال را ندارد
( 19 ) - ط / ك : كزو كنار
( 20 ) - ك :
« بمعنى كاناز است » و شاهد را ندارد
( 21 ) - ط : هما ازين تنكنايى / د : كه اين بىكياهى ( متن از وفائى و در اين كتاب علاوه بر معنى متن پيش از اين شعر نوشته شده « كناز بمعنى گناه است » )
( 22 ) - د : مايم
( 23 ) - ك : باشد
( 24 ) - ط : قدر و قامت كوژ
( 25 ) - ك : شاهد را ندارد
( 26 ) - د : در كنيهء من رشته ( در حاشيه : سينهء من رسته ؟ ؟ ؟ )
( 27 ) - د : توزبده ( در حاشيه مانند متن )