و بهذا الطّريق يعلم أنّه لا يجوز أن يكون ماهيّة الشّىء سببا لوجود العارض للماهية ينّ وجود العلّة هو سبب فى وجود المعلول و ليس للماهيّة وجودان أحدهما مفيد و الاخر مستفيد . . .
آنچه از اين عبارت استفاده مىشود ، اين است كه شىء ممكن داراى دو حيثيت وجود و ماهيت است كه به منزلهء ماده و صورت عقلى آن مىباشند و اين تركيب نيز از لوازم امكان است ؛ به طورى كه اگر امكان نبود تركيب پا به عرصهء ظهور نمىگذاشت . بنابراين مفاد قاعدهء « كلّ ممكن زوج تركيبى » مورد توجه فيلسوف بزرگ بوده است و هرگز نمىتوان ادعا كرد كه از اين معنى غافل بوده است .
شيخ الرّئيس ابو على سينا ، اين قاعده را تحت عنوان « كلّ ممكن زوج تركيبى » مورد بحث قرار داده است . به اين ترتيب كه مىگويد اگر چيزى وجودش هميشه از ناحيهء غير بوده باشد ، مركب است و هرگز نمىتواند بسيط الحقيقه باشد ؛ زيرا آنچه از ناحيهء غير براى شىء حاصل مىشود با آنچه شىء در حدّ ذات خود داراست ، متفاوت است و چيزى كه داراى دو حيثيت متفاوت باشد ، مركب است . بنابراين جز ذات پاك حقتعالى كه وجودش از ناحيهء غير نيست و بسيط محض است همهء موجودات امكانى ، خالى از يك نوع تركيب نمىباشند .
عبارت ابو على سينا در اين باب چنين است :
. . . و الّذى يجب وجوده بغيره دائما فهو أيضا غير بسيط الحقيقة ينّ الذى له بإعتبار ذاته غير الّذى له من غيره و هو حاصل الهويّة منهما جميعا فى الوجود فلذلك لا شىء غير واجب الوجود تعرّى عن ملابسة ما بالقوّة و الامكان بإعتبار نفسه و هو الفرد و غيره زوج تركيبى . « 114 »
در اين عبارت كوتاه و پرمعنى ، به دو قاعده بزرگ كه در مباحث فلسفهء اولى و حكمت الهى حائز اهميت فراوانند ، اشاره شده است . نخست قاعدهء شريف « بسيط الحقيقة كلّ الأشياء و ليس بواحد منها » كه در حرف « ب » اين رساله به تفصيل مورد بحث قرار گرفت
هامش
( 114 ) . الشفاء ، بخش الهيات ، ص 47 .