فهرست بيش از پنجاه و چهار هزار كتاب شيعه را در اثر ارزشمند خويش كتابشناسى « الذريعه الى تصانيف الشيعه » در 26 جلد تهيه نمايد تا عملا اثبات نمايد . اينكه گفته مىشود سهم اصلى در تمدن اسلامى مرهون دانشمندان شيعه است ، يك ادعاى گزاف نبوده ، بلكه يك واقعيت است .
به هر جهت ، يكى ديگر از قديمىترين كتابهاى پزشكى مسلمانان كه بهجاىمانده : « فردوس الحكمه » از « ابو الحسن على بن سهل طبرى ايرانى در قرن سوم هجرى است كه مورد توجه محققين تاريخ طب قرار گرفته است . پس از وى - و بسيار مشهورتر از او - شخصيت برجسته جهان طب زكرياى رازى است كه در نيمه دوم قرن سوم و بخشى از قرن چهارم مىزيسته « 1 » ، و مرحوم آقا بزرگ تعداد بسيارى از تأليفات او را بهعنوان يك فرد شيعه در « الذريعه » معرفى مىنمايد . رازى حتى يكى از رسالههاى پزشكى خود را كه در مورد علت بروز زكام در اثر بوئيدن گل در فصل بهار مىباشد براى استاد شيعى خود ، ابو زيد احمد بن سهل بلخى ( 243 ه . ) به رشتهء تحرير درآورده است . « 2 » با پديدار شدن رازى و طلوع خورشيدگونه دانش پزشكى مسلمانان ، پزشكان غير مسلمان كه با حمايت خلفا از آنان فراوان شده بودند و در آسمان علم پزشكى هريك چون ستارهاى سوسو مىزدند ، به ناگهان از انظار مردمان و در صفحات تاريخ پزشكى ناپديد شدند . عصر ترجمه به پايان رسيد ، و خلفاى عباسى كه ديگر هيچگاه قدرت و سلطهء گذشته خويش را نداشتند نتوانستند چون اسلاف خود جريانات را در كنترل كامل خويش نگهدارند . و حتى دورانى نيز
هامش
( 1 ) - سال 251 - 313 ه . ق .
( 2 ) - طب اسلامى ، ص 4 .