آنها كتابى كه از نظر اهميت فايده بر سايرين مقدم است كتاب الحاوى است . اين كتاب هيچگاه با متن كامل عربى به چاپ نرسيده ولى در زبان لاتين به صورت نسخهاى كه در سال 1279 [ م ] توسط فرج بن سالم براى شارل ( شاه آنژو ) ترجمه و در 1486 [ ميلادى ] در برشا چاپ شده در دسترس است . قسمتهايى از متن اصلى آن را در كتابخانههاى مختلف مىتوان يافت كه شايد روزى در آينده جمعآورى و تنظيم و چاپ شوند . اين امر بسيار مطلوب و مورد نياز است ، زيرا محققان تاريخ عرب بايد كتاب حاوى را حتى از قانون بو على سينا نيز مهمتر بدانند . براى پى بردن به تاريخ كامل و درك اهميت نقشى كه اعراب و ايرانيان در پيشرفت فن پزشكى ايفا كردهاند دسترسى به متن كامل و اصلى اين كتاب ضرورى است « 1 » » . دكتر الگود دربارهء « حاوى » چنين ادامه مىدهد : « پروفسور براون چند فقره از اين مشاهدات بالينى را به انگليسى ترجمه كرده و ماكس مايرهوف نيز اخيرا متن اصلى و ترجمهء سى و سه فقره ديگر را منتشر كرده است . براى خوانندهء عادى بهجز اين چند فقره منتخبات ، وسيلهء ديگرى نيست كه بتواند دربارهء اين كتاب ، يعنى بزرگترين اثر مكتب طب عرب قضاوت كند » . « 2 »
همانطور كه در بخشهاى پيش اشاره گرديد كتاب الحاوى در 22 جلد [ در تعداد جلدهاى آن اختلاف وجود دارد ] و به زبان عربى تأليف گرديده و يك دائرة المعارف بزرگ طبى است كه مثل اغلب آثار پزشكى ديگر رازى به زبانهاى علمى دنيا ترجمه شده و در دانشكدههاى طب فرانسه و ايتاليا سالها تدريس مىشده
هامش
( 1 ) - تاريخ پزشكى ايران ، ص 229 .
( 2 ) - همان ، ص 230 .