در هيچيك از كتب طبى مطلبى دربارهء آن نوشته نشده است و اين بيمارى آبله ارمنى است كه از فرنگ آمده است . . . اين بيمارى بعدا بهعنوان يك بيمارى مستقل شناخته شد و عماد الدين آن را آتشك ناميد » . « 1 » در مورد سرطان نيز - همانطور كه قبلا اشاره شد - با توجه به درمان نوين غده سرطان ، اين نكته جالب توجه و شايان ذكر است كه بهاء الدوله پس از بيان روشهاى متعارف جراحى اضافه مىكند كه به نظر وى هيچ روشى بهجز به كار بردن سرب به صورت محلول در تيزاب در درمان سرطان مؤثر نيست . « 2 »
« الگود » دربارهء « خلاصة التجارب » مىگويد : « كتاب بهاء الدوله خلاصة التجارب نام دارد و واقعا همان است كه از اسمش پيدا است . زيرا نتيجهء يك عمر تجربيات بالينى و خلاصهء مشاهدات پزشكى مردى است كه در مكتب وسيع طب كه فقط آيين اسلام مىتوانسته پديد آورد ، تحصيل كرده است . . . اين كتاب حذاقت كلينيكى و ابتكارات شخصى را كه در الحاوى به چشم مىخورد با توضيحات مرتب و منظمى كه در قانون ديده مىشود ، درهم آميخته است . كتاب گرچه اساسا جنبهء عملى دارد ، ولى از ملاحظات اصيل و نكات دقيق علمى سرشار است . اين اثر در نظر من بهترين كتاب درسى پزشكى است كه پس از هجوم مغول به زبان فارسى نوشته شده است . در اظهار اين نظر من تنها نيستم ، زيرا على افضل قاطع قزوينى يكى از پزشكان دورهء صفوى به برادر خود كه تازه تحصيل طب را آغاز كرده بود فقط دو كتاب فارسى توصيه مىكند كه يكى ذخيره جرجانى و ديگرى خلاصة التجارب بهاء الدوله است ، كه البته اولى
هامش
( 1 ) - همان ، ص 26 و 27 .
( 2 ) - تاريخ پزشكى ايران ، ص 326 .