بيان داشتهاند . متأسفانه ، با گذشت دو نسل پس از دانشمندان ياد شده اين شيوه از معالجه به باد فراموشى سپرده شده ؛ چنانكه صاحب هداية المتعلمين كه شاگرد ابو القاسم مقانعى ، شاگرد رازى ، بوده هنگام ياد كردن عارضهء « فتق » هرچند عمل جراحى را نظرا چنين بيان داشته است : « و علاج وى آن بود كه پوست شكم بكافند ( بشكافند ) ، آن شكاف پديد آيد ، آنگاه آن شكاف را بدوزند و باز آن جراحت را داروى گوشت برآرنده برنهند و اين به قياس آن بود كه كسى را شكم بكافنيده بوند ببايد دوختن » ، ولى عملا آن را دشوار دانسته و در پايان گفته است : « و از بهر دشوارى را ، كسى نكرده است » « 24 » .
در اين گفتار مجال آن نيست كه همهء پزشكان جراح اسلامى و همهء كتابهايى كه در جراحى نوشته شده معرفى گردد و از اين جهت ، فقط دربارهء يكى از جراحان شرق يعنى محمد زكرياى رازى و خدمت او به اين فن ، سخن بيشترى گفته مىشود .
رازى براى عمل جراحى و دستكارى با آلات و ابزارهاى آهنين اهميت فراوانى قايل بوده و كتابى تحت عنوان فى العمل بالحديد و الجبر « 25 » نوشته كه چنانكه از نام آن آشكار است قوانين و دستورهاى جراحى و شكستهبندى را در يك جاى گردآورده است و گذشته از اين در مقالهء هفتم از كتاب المنصورى خود نيز از صناعت جبر كه امروزه آن را « شكستهبندى » گويند سخن رانده است « 26 » .
در تضاعيف كتاب حاوى به انواع و اقسام عمل جراحى برخورد مىكنيم كه از آن جمله است موارد زير :
در درمان موى زايد چشم كه آن را به عربى « مرض الشّعرة » « 27 » گويند رازى چنين مىگويد :
« آهنى را كه به اندازهء يك وجب كه سر آن به تيزى سوزن باشد مىگيرى و سر آن را به اندازهء گرهى به شكل زاويهء قائمه كج و سپس ، آن را داغ مىكنى و آنگاه پلك را برگردانده و بهسوى خود مىكشى و آهن را بر روى رستنگاه مويى كه برگردانده شده مىنهى و داغ مىكنى ، آن مو مىسوزد و ديگر رسته نمىشود و اگر چند مو اينچنين باشد هربار يكى يا دوتا را داغ كن و تا جاى داغ اول بهبود نيافته دومى را آغاز مكن » « 28 » .
در شكافتن حنجره « 29 » و جلوگيرى از خفه شدن چنين گويد : « اين عمل در وقتى انجام مىشود كه
هامش
( 24 ) . هداية المتعلمين ؛ ربيع بن احمد بخارى اخوينى ، ص 551 .
( 25 ) . عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ابن ابى اصيبعه ، ص 426 . او مقالهاى هم دربارهء جراحى چشم داشته است به نام مقالة فى علاج العين بالحديد ، عيون الانباء ، ص 427 .
( 26 ) . مأخذ پيشين ، ص 427 .
( 27 ) .trichiasis( 28 ) . الحاوى ، محمد بن زكرياى رازى ، ج 2 ، ص 266 .
( 29 ) .tracheostomy