بدن و دوختن و سپس مرهم گذاشتن بر آن بايد كاملا آگاه باشد . جالينوس كتابهاى متعدد ديگرى هم در علم تشريح نگاشته كه مهمترين آنها عبارتند از :
فى اختصار كتاب مارينس فى التشريح ( تلخيص كتاب تشريح مارينس ) ؛ فى اختصار كتاب لوقس فى التشريح ( تلخيص كتاب تشريح لوقس ) ؛ فيما وقع من الاختلاف فى التشريح ( اختلاف آرا در تشريح ) ؛ فى تشريح الحيوان الميت ( در تشريح جانور مرده ) ؛ فى تشريح الحيوان الحى ( در تشريح جانور زنده ) ؛ كتابه فى علم بقراط بالتشريح ( كتاب او در علم بقراط در تشريح ) ؛ كتابه فى علم ارسسطراطس فى التشريح ( كتاب او در علم ارسسطراطس در تشريح ) ؛ كتابه فى ما لم يعلم لوقس من امر التشريح ( كتاب او در آنچه لوقس از امر تشريح ندانسته است ) ؛ كتابه فى تشريح الرحم ( كتاب او در تشريح زهدان ) ؛ كتابه فى تشريح آلات الصوت ( كتاب او در تشريح آلات صوت ) ؛ كتابه فى تشريح العين « 22 » ( كتاب او در تشريح چشم ) .
مسلمانان با در دست داشتن اين منابع سرشار توانستند به علم تشريح و منافع اعضا مسلط گردند و سپس به سهولت آن علم را در قسمت جراحى به مرحلهء عمل درآورند . كتاب فى علاج التشريح جالينوس همان كتابى است كه تحت عنوان كتاب جالينوس فى عمل التشريح ما لم يبق منه فى اللغة اليونانية ، در دو مجلد ، در سال 1905 م . در لايپزيك تحت عنوان تشريح جالينوس به چاپ رسيده است . جالينوس خلاصهء برخى از كتابهايى كه پيش از اين ياد شد در كتاب فوق آورده است ؛ از آن جمله ، در آغاز مقالهء نهم چنين نوشته است : « با تشريحى كه در بدن حيوان مرده صورت مىگيرد هر يك از اعضا و شماره و خواص و جواهر و مقادير و اشكال و تركيب آنها دانسته مىشود . اما با تشريحى كه در بدن حيوان زنده انجام مىشود گاهى فعل عضو تشريح شده شناخته مىشود و گاهى اصولى كه در علم به فعل عضو بدان نياز است دانسته مىشود . حال كه امر اينچنين است بايد دانسته شود كه تشريح حيوان زنده و تشريح حيوان مرده به دو نوع صورت مىپذيرد : يكى آنكه عضو تشريح شده جزئى از كل بدن است و ديگر آنكه آن عضو از جاى خود از بدن جدا شده و به تنهايى مورد تشريح قرار مىگيرد » . « 23 »
جراحان عالم اسلام
پزشكان عالم اسلام همچون على بن ربن طبرى در فردوس الحكمة ، و محمد بن زكرياى رازى در حاوى ، و على بن عباس مجوسى در كامل الصناعة و ابن سينا در قانون بحثهاى درازى در مورد تشريح اعضا و منافع اعضا كرده و موارد متعددى از قطع و وصل اعضا و شكافتن و دوختن آنها را
هامش
( 22 ) . رسالهء حنين ، صص 20 - 23 ؛ بيست گفتار ، مهدى محقق ، صص 384 - 386 .
( 23 ) . كتاب جالينوس فى عمل التشريح ، حنين بن اسحاق ، ج 1 ، آغاز مقالهء نهم .