از آن به ترتيب كتاب الكسر و الرض و كتاب الجبر و كتاب الخراجات و سپس ساير كتابهاى عملى او را ، يكى پس از ديگرى ، مىخوانند و پس از فراغت از كتابهاى عملى به خواندن كتاب طبيعة الانسان مىپردازند . ترتيب ديگر آن است كه اصحاب قياس بدان عمل مىكنند كه از كتاب طبيعة الانسان آغاز و سپس ، به حفظ كتاب الفصول و كتاب تقدمة المعرفة مىپردازند . و پس از فراغ از اين كتب ، كتاب قاطيطرون را شروع مىكنند و سپس به ساير كتب عملى او مىپردازند » « 16 » .
چنانكه ملاحظه مىشود دو كتاب مهم بقراط كه يكى مربوط به پزشكى علمى و ديگرى مربوط به پزشكى عملى بوده در اختيار دانشمندان مسلمان قرار گرفته است . اصحاب تجارب به جنبهء عملى طب اهميت بيشترى مىدادهاند و بقراط در آغاز كتاب قاطيطرون ( دكان طبيب ) خود مىگويد : « در دكان پزشك هنگامى كه عمل باليد انجام مىگيرد بايد امور زير مورد توجه باشد :
1 . بيمار ؛ 2 . پزشك ؛ 3 . پرستار ؛ 4 . ابزار و ادوات ؛ 5 . نور ؛ 6 . جا ؛ 7 . چونى ؛ 8 . چندى ؛ 9 .
كدام چيز ؛ 10 . كدام حال ؛ 11 . كى ؛ 12 . تن ؛ 13 . ظرف ؛ 14 . وقت ؛ 15 . جهت ؛ 16 .
وضع » « 17 » . او سپس ، هريك از اين امور را به تفصيل بيان مىكند . اهميت كتاب قاطيطرون چندان بوده كه جالينوس با علو رتبت خود آن را گزارش و تفسير كرده كه حنين بن اسحاق آن را از يونانى به سريانى و حبيش آن را به عربى ، براى محمد بن موسى ، ترجمه كرده است « 18 » .
جالينوس براى بنيانگذارى پايههاى جراحى دو كتاب مهم خود فى علاج التشريح و فى منافع الاعضا « 19 » را تأليف كرده است و پزشكان اسلامى تصريح كردهاند كه جراح بايد عالم به تشريح و منافع و مواضع اعضا باشد تا در هنگام گشودن بدن ، اعضا و اطراف عضلات و اوتار و الياف را قطع نكند « 20 » و نيز براى جراحان اسلامى آشنا بودن با كتاب جالينوس ، معروف به قاطاجانس فى الجراحات و المراهم « 21 » ، الزامى بوده و اين بدانجهت بوده است كه پزشك از چگونگى شكافتن
هامش
- الطب الحيلى . جالينوس در كتاب الفرق خود و همچنين در التجربة الطبية دربارهء اختلاف اين سه مكتب سخن گفته است . و نيز رجوع شود به كتاب جالينوس فرغامسى از جورج سارتن . دامنهء اختلاف اين فرقههاى پزشكى به دورهء اسلامى كشيده شد . رجوع شود به مناظرهء پزشكان در مجلس الواثق باللّه كه مسعودى در مروج الذهب ، ج 4 ، ص 277 ، آن را به تفصيل نقل كرده است .
( 16 ) . مقالة فى التطرق بالطب الى السعادة ، ابن رضوان ، مجلهء تاريخ العلوم العربية ، ج 2 ، شمارهء 2 ، ص 440 .
( 17 ) . كتاب بقراط معروف به قاطيطرون ، ص 1 .
( 18 ) . رسالة الى على بن يحيى فى ذكر ما ترجم من كتب جالينوس بعلمه و بعص ما لم يترجم ، حنين بن اسحاق ، ص 43 ؛ بيست گفتار در مباحث علمى و فلسفى و كلامى و فرق اسلامى ، مهدى محقق ، ص 406 .
( 19 ) . رسالهء حنين ، صص 19 - 27 ؛ بيست گفتار ، مهدى محقق ، صص 383 - 391 .
( 20 ) . دعوة الاطباء ، ابن بطلان . ص 15 .
( 21 ) . براى آگاهى بيشتر از اين كتاب رجوع شود به فيلسوف رى ، محمد بن زكرياى رازى ، مهدى محقق ، ص 316 .