از دانشمندان يهود است . حيوى بلخى در نتيجهء مطالعهء شكند گمانيك و يچار ، يعنى آن كتاب پهلوى كه در رد مذاهب و دفاع از مذهب زرتشتى نوشته شده است ، به رد مذهب يهود پرداخته . البته ، اثرى از اين رد مانند ساير آثارى كه جنبهء الحاد و كفر داشته است باقى نمانده ، ولى دانشمند و فيلسوف معروف يهودى سعيد بن يوسف الفيومى كه در قرن چهارم زندگى مىكرده است و كتابى هم در فلسفهء يهودى به نام الامانات و الاعتقادات دارد كتابى در رد حيوى بلخى نوشته است كه اكنون در دست است . اين بلخى هم معاصر رازى بوده است ، ولى نمىتوان حكم كرد كه رازى شاگردى او را كرده است تا اينكه دليل محكمى پيدا شود . مسئلهء شاگردى رازى هم زياد مهم نيست . آنچه مهم است اين است كه رازى چه فراگرفته و چه از اين استادان آموخته است . رازى آثار خود را در بعضى از كتابهايش ذكر مىكند و نيز بيان مىدارد كه به چه كيفيت آنها را تأليف كرده و چه رنجها در نوشتن آنها برده است . ابو ريحان بيرونى آثار رازى را در رسالهاى كه پيش از اين از آن ياد رفت طبقهبندى كرده است .
طبق فهرست بيرونى ، رازى پنجاه و شش كتاب در علم طب نوشته است ، سى و سه كتاب در طبيعيات ، هفت كتاب در منطق ، ده كتاب در رياضيات و نجوم ، هفت كتاب در تفسير و تلخيص كتابهاى گذشتگان ، هفده كتاب در فلسفه ، شش كتاب در ما بعد الطبيعه ، چهارده كتاب در الهيات ، بيست و هفت كتاب در كيميا ، دو كتاب در كفريات ، ده كتاب در فنون مختلفه . البته ، اين فهرستى است كه ابو ريحان ذكر كرده ولى بعضى از فهرستهاى ديگر از جمله فهرست ابن النديم و تاريخ الحكماء قفطى و همچنين عيون الانباء ابن ابى اصيبعه كتابهاى بيشترى به او نسبت مىدهند و طريق تلفيق اينها اين است كه رازى گاهى كتابى را به عنوان مقالهاى مىنوشت و آن را عنوانى مستقل مىداد و گاهى همان مقاله را جزء يكى از كتابهاى خود مىكرد . دربارهء پزشكى رازى مجال اين نيست كه ما صحبت بكنيم ، به علت اينكه فرصتى طولانى مىخواهد كه خواص طب رازى و اثر طب رازى را در اروپا ياد كنيم . بهطور خلاصه مىگوييم كه كتابهاى رازى مدت پانصد سال حاكم بر طب اروپا بود و بعضى از كتابهاى او ، ترجمههاى فرنگى و لاتينى آن ، به دفعات مختلف در اروپا چاپ شده است . به خودم اجازه نمىدهم كه دربارهء طب رازى بحث كنم و اگر هم چيزى بنويسم فقط عنوان نقل قول دارد ، به علت اينكه هيچ تخصصى در قسمت طب ندارم . آنچه را در اينجا وعده دادهام كه ذكر بكنم بحث دربارهء آثار فلسفى رازى است . آثار فلسفى رازى متأسفانه ، قسمت مهم آن ، از بين رفته و به دست ما نرسيده و حتى بعضى از كتابهاى او تا چهارصد سال پيش در كتابخانهء اسكوريال مادريد وجود داشته و بعد از آنكه آن كتابخانه دچار حريق شد آن آثار ، از جمله سمع الكيان رازى كه از مهمترين كتابهاى فلسفى او بود ، نابود گرديد . آنچه براى ما باقىمانده همان آثارى است كه متن آن را پول كراوس به صورت مجموعهاى چاپ كرده است . مهمترين اثر رازى كه در اين مجموعه چاپ شده كتاب طب روحانى اوست كه آن را تحت عنوان الطب الروحانى آورده است .
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 329
مساهمون: مهدى محقق
ص٣٢٩