ايرانى و هندى بسيار زود بر اين بخش از پزشكى تسلط يافتند و دانشمندانى همچون على بن ربن طبرى در فردوس الحكمة و محمد بن زكرياى رازى در الحاوى و على بن عباس مجوسى در كامل الصناعة و ابن سينا در قانون ، هريك در موارد متعدد از آثار خود ، اشاره به شرايط و كيفيت عمل جراحى كردهاند و برخى از دانشمندان هم مانند ابو القاسم خلف بن عباس زهراوى كتابى مستقل دربارهء جراحى تأليف كردهاند و ما در اينجا فقط اشارهاى به دو تن از جراحان در شرق و غرب عالم اسلام ، يعنى رازى و زهراوى ، مىكنيم . رازى گذشته از اينكه كتابى مستقل تحت عنوان فى العمل بالحديد و الجبر « 58 » نوشته و قوانين و دستورالعملهاى جراحى و شكستهبندى را در يكجا گردآورده است فصلى از كتاب الحاوى را به تشريح و منافع اعضا كه زيربناى فن جراحى است اختصاص داده و در همان كتاب به دقتها و توجهاتى اشاره كرده است كه پيش از عمل و همراه با عمل و پس از عمل بايد به بيمار شود . مثلا او مىگويد روز پيش از عمل بايد به بيمار داروهاى مليّن و مسهل داده شود ، و شب پيش از عمل بيمار بايد حقنه شود تا معدهء او كاملا تهى گردد ، و هنگام عمل كيفيت خواباندن بيمار در برابر نور و وظيفهء پرستار را بيان مىكند و پس از عمل ، دستورهاى خوردنى و نوشيدنى و خواب و نظافت و آرام ساختن درد را شرح مىدهد « 59 » .
زهراوى كه فصلى مستقل از كتاب خود تحت عنوان التصريف لمن عجز عن التأليف را دربارهء جراحى و شكستهبندى و داغ كردن نوشته از بزرگترين جراحان عالم اسلام محسوب مىشود .
كتاب او كه به وسيلهء جرارد كرمونايى به زبان لاتين ترجمه شده ، براى نخستينبار در سال 1497 م . ، در ونيز چاپ و منتشر گشت و متن عربى آن با ترجمهء انگليسى ، در سال 1973 م . ، تحت عنوان كتاب ابو القاسم در جراحى و ابزار آن « 60 » به وسيلهء دانشگاه كاليفرنيا چاپ شده است « 61 » .
او در آغاز كتاب سفارشهاى لازم را در مورد جراحى به شاگردان خود مىكند و از آن جمله مىگويد :
« من به شما سفارش مىكنم كه خود را از موارد شبههناك به دور داريد ؛ زيرا ، در اين فن گروههاى فراوانى از مردم به شما مراجعه مىكنند . برخى از آنان چنان از زندگى دلتنگ شدهاند كه از سختى درد و درازى بيمارى ، كه نشانهء مرگ است ، مرگ بر آنان آسان گرديده است ، و برخى از
هامش
- الطبية ، ص 474 و در شعر فارسى ازرقى هروى ، ديوان ، ص 21 كه گويد :باد خوارزمى چو سنگين دل پزشك دستكار * دست پر مسبار دارد آستين پر نيشتر( 58 ) . عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ابن ابى اصيبعه ، ص 462 .
( 59 ) . ابو بكر زكريا الرازى ، فرات فائق ، ص 62 .
( 60 ) .Albucasis on Surgery and Instruments( 61 ) . آكادمى علوم اتحاد جماهير شوروى ( سابق ) متن عربى مصور از نسخهء خطى اين كتاب را با ترجمهء روسى در سال 1983 م . چاپ و منتشر كرده است .