سال قمرى و شصت و سه سال شمسى مىگذرد ، و تعجب نمىكنم كه تأويل رؤياى من راست آمده باشد ، هرچند كه حرص من بر آن راست نيامده است .
1 . علل زيج خوارزمى « 168 » را نوشتم و آن را المسائل المفيدة و الجوابات السديدة ( پرسشهاى سودمند و پاسخهاى استوار ) ناميدم ، در 1250 ورق .
2 . ابو طلحهء پزشك چيزى دراينباره نوشت كه رد آن واجب مىنمود ؛ از اين روى ، ابطال البهتان بايراد البرهان على اعمال الخوارزمى فى زيجه ( باطل ساختن بهتان بر اعمال خوارزمى در زيجش با وارد ساختن برهان ) را نوشتم ، در 360 ورق .
3 . كتابى از ابو الحسن اهوازى دراينباره يافتم كه در آن به خوارزمى ستم كرده بود ، من ناچار شدم كتابى در ميانجيگرى بين آن دو بنويسم ، در 600 ورق .
4 . كتابى نوشتم و آن را تكميل زيج حبش « 169 » بالعلل و تهذيب اعماله من الزلل ( كامل ساختن علل زيج حبش و پاك گردانيدن اعمال او از لغزش ) ناميدم . يكسوم آن در 250 ورق آمده است .
5 . و همچنين در سند هند كتابى نوشتم و آن را جوامع الموجود لخواطر الهنود فى حساب التنجيم ( تلخيص آنچه از افكار هندوان در حساب ستارهشناسى موجود است ) ناميدم . آنچه از آن تمام شده در 550 ورق آمده است .
6 . زيج اركند « 170 » را تهذيب كردم و آن را با لغات و اصطلاحات خود كردم ؛ زيرا ، ترجمهء موجود از آن نامفهوم بود و لغات و اصطلاحات هندى در آن عينا بهجاى مانده بود .
7 . كتاب كليدهاى علم هيئت « 171 » در آنچه در بسيط كره رخ مىدهد ، 155 ورق براى اسپهبد
هامش
( 168 ) . در كتاب استخراج الاوتار از اين كتاب به عنوان فى المسائل المفيدة و الجوابات السّديدة فى علل زيج الخوارزمى نام برده و هنگام بحث دربارهء معرفت قطعهء منكسف از نيّران ( خورشيد و ماه ) از آن نقل قول كرده است . رسائل ، بيرونى ، صص 21 - 75 .
( 169 ) . همان زيج معروف به « ممتحن » است كه ابو ريحان در موارد متعدد ، از جمله يافتن آغاز ماه رمضان بدون رؤيت هلال ، به آن اشاره كرده است . آثار الباقية ، ص 198 .
احمد بن عبد اللّه حبش حاسب مروزى همزمان با مأمون و معتصم در بغداد مىزيسته و در حساب تسيير كواكب داراى شهرتى بهسزا بوده است . تاريخ الحكماء ، قفطى ( ترجمهء فارسى ) ، ص 233 .
حاجى خليفه در مورد او دچار اشتباهى شده و آن اينكه كتابى به نام زيج الحاسبه ، تأليف احمد بن عبد اللّه المروزى البغدادى ، ذكر كرده و نام مؤلف را بر كتاب گذاشته است و صحيح آن زيج حبش حاسب است . كشف الظنون ، ج 1 ، ص 15 .
( 170 ) . ابو ريحان در جايى ديگر مىگويد كه « ايشان را زيجى است به نام كندكانك كه آن را برهمكوپت ساخته و همان است كه در ديار ما آن را اركند نامند » . افراد المقال ، ص 133 .
( 171 ) . كتاب مقاليد علم الهيئة همان است كه ابو ريحان هنگام بحث از حركت دورانى زمين اشاره به آن كرده و از آن به نام مفتاح علم الهيئة ياد كرده است . ماللهند ، ص 233 .